visitors

Sunday, May 9, 2021

నెం. 35 , ఉస్మాన్ రోడ్ ( ప్రణవ స్వరాట్ జ్ఞాపకాల మాలిక) - అధ్యాయం 2 - ముఫ్ఫైవ భాగం

09.05.2021 - ఆదివారం భాగం - 30*:
అధ్యాయం 2  భాగం 29 ఇక్కడ


నెం.35, ఉస్మాన్ రోడ్
ప్రణవ స్వరాట్

"సంగీతం బాబూ...! ఒకసారి త్యాగయ్యగారి 'శివశివ యనరాదా', 'శ్రీ గణపతిని సేవింపరారే' ఈ రెండు కృతులు వినిపించండి". 

వెంటనే సంగీతరావుగారు హార్మోనియం వాయిస్తూ పంతువరాళి రాగంలోని 'శివశివ యనరాదా ', సౌరాష్ట్ర రాగంలోని ' శ్రీ గణపతినీ సేవింపరారే' కృతి పల్లని పాడి వినిపించారు. "చరణం పాడండి" అన్నారు. వెంటనే సంగీతం గారు "పనస నారీకేళ ఫలముల నారగించి" అని పాడి వినిపించారు. "శివశివ యనరాదా పల్లవి, 'పనస నారికేళా ఫలముల" చరణం మాత్రం నొటేషన్స్ వ్రాసి ఎంత టైమ్ పడుతోందో చూడండి." నొటేషన్ రాసి టైమ్ చూశారు.

"బాబూ... ఒకసారి ఆ భోజనాల సీన్  మానిటర్ వేయండి". సైలంట్ పిక్చర్ స్క్రీన్ మీద కనిపించింది. నొటేషన్ హార్మోనియం మీద ప్లే చేసి చూశారు. నొటేషన్ లెన్గ్త్ ఎక్కువైపోయింది. సీన్ కు తగ్గట్లుగా నొటేషన్ లోని స్వరాలను కుదించారు. 

"ఇప్పుడు వైలిన్స్, హార్మోనియం, ఫ్లూట్  వాళ్ళు మాత్రం ఈ బిట్ నొటేషన్ తీసుకొని ప్లే చేయండి. వెస్టర్న్ వైలిన్స్ అవసరం లేదు' అని ఇన్స్ట్రక్షన్స్ ఇచ్చేసి ఘంటసాల మాస్టారు తర్వాత సీన్ గురించి ఆలోచించడం మొదలెట్టారు.

అది భరణీ స్టూడియో. నైన్ టు నైన్ కాల్షీట్. "పరమానందయ్య శిష్యుల కథ" క్లైమాక్స్ రీ రికార్డింగ్. పరమానందయ్య శిష్యులు కోటలో రహస్యంగా ఎవరికీ తెలియకుండా వంటగదిలోకి ప్రవేశించి అక్కడ వున్న ఫలహారాలన్నీ ఆరగించడానికి ముందు దేవుడి గదిలోకి వెళ్ళి పూజలు చేస్తూంటే దేవకన్య చిత్రలేఖ రహస్యంగా వారిని గమనిస్తూ వారెవరో మహానుభావులని భావిస్తుంది.  ఆమె కళ్ళకు ఆ గుంపులో ఒకరు బొజ్జగణపతిలా కనిపించి భక్తితో నమస్కరిస్తుంది. తర్వాత వారు అక్కడున్న విందు పదార్థాలన్నీ సుష్టుగా భోజనం చేస్తారు. వారికి ఫలాలనిచ్చి చిత్రలేఖ భక్తితో నమస్కరిస్తుంది. వారంతా "మహారాజును పెళ్ళాడుదువు గాక"  అని దీవిస్తారు. ఈ వింతను మహారాజుకు చెప్పడానికి చిత్రలేఖ వెళ్ళిపోతుంది. అదీ సీన్. దీని మీద మ్యూజిక్ పోస్ట్ చేయాలి.

ఈ సీన్ చూడగానే వెంటనే ఘంటసాల మాస్టారికి ఈ రెండు కృతులు గుర్తుకు వచ్చాయి. సందర్భోచితంగా, పాత్రల ఔచిత్యం దెబ్బతినకుండా రసస్ఫూర్తితో ఈ కృతులను ఉపయోగించారు. ఇలాంటి విషయాలలోనే సంగీత దర్శకుడి అనుభవం, ప్రతిభ గోచరమవుతాయి. ఘంటసాల మాస్టారి సంగీతంలో ఇలాటి రసగుళికలు ఎన్నో కనిపిస్తాయి.



తోట సుబ్బారావు అనే కొత్త నిర్మాత 'పరమానందయ్య శిష్యుల కథ' సినీమా తీస్తున్నారట. సి.పుల్లయ్యగారు దర్శకుడు. ఎన్.టి.ఆర్ హీరో. ఎల్.విజయలక్ష్మి, కె.ఆర్.విజయ హీరోయిన్లు. ఘంటసాల సంగీతం అనే వార్త సినీమా పత్రికల ద్వారా తెలియవచ్చింది. అంటే ఈ సినీమాలో కూడా మంచి సంగీతం వినే అవకాశం వుందన్నమాట అని మా బొబ్బిలి ఘంటసాలాభిమానులు ఆనందపడడం చూసాను. ఆ  సమ్మర్ కు మద్రాస్ చేరాను.

"ఒరేయ్ నాయనా ! ఇవేళ తొమ్మిదింటికి శ్రీదేవీ ప్రొడక్షన్స్ కంపోజింగ్ వుంది. నాన్నగారిని రెడిగా వుండమని చెప్పు". తొమ్మిదింటికి మాస్టారి కారులో శ్రీదేవీ ప్రొడక్షన్స్ ఆఫీసుకు వెళ్ళాము. ఆ ఆఫీసు ఎక్కడో చాలా దూరంగా వుంటుందనుకుంటే, కారెక్కిన రెండు నిముషాలకే అక్కడికి చేరుకున్నాము. తీరా చూస్తే అది మా ఇంటి పక్కనే. ఫర్లాంగ్ దూరంలో ఉన్న కోట్స్ రోడ్డులో.

మేము మద్రాస్ వచ్చినప్పటినుండీ ఈ కోట్స్ రోడ్ లో ఎన్నిసార్లు తిరిగానో లెఖ్ఖేలేదు. మా నాన్నగారి కారాకిల్లీల కోసం పాండీబజార్ లోని ఆంధ్రా కిల్లీ షాప్ కి ఆ కోట్స్ రోడ్ లో నుండే వెళ్ళేవాడిని. కోట్స్ రోడ్ లో చాలామంది ప్రముఖులే వుండేవారు. రోడ్ మొదట్లోనే పాతకాలపు నటి కుమారి ఇల్లు, తమిళ హాస్యనటుడు టి.ఆర్.రామచంద్రన్ ఇల్లు, హిందుస్థాన్ ఛాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ ప్రెసిడెంట్ జి.ఆర్.రావు, చివరగా సుప్రసిద్ధ తెలుగు నటుడు ధూళిపాళ గారి ఇల్లు ఆ కోట్స్ రోడ్ లోనే. వారింటి పచ్చరంగు ఇనప గేటు మీద తెలుగు అక్షరాల్లో 'ధూళిపాళ' అని ఉండేది. 

ఆ కోట్స్ పేరుతోనే నా సగం జీవితం ముడిపడిపోవడం మరో పెద్ద విచిత్రం. 28 ఏళ్ళపాటు నేను ఒకేచోట పాతుకుపోయి పనిచేసిన కంపెనీ పేరు కూడా "కోట్స్". అయితే ఈ కంపెనీ 'Coates ', రోడ్ 'Coats' ఒకరు కాదు. అలాటి ప్రసిధ్ధికెక్కిన కోట్స్ రోడ్ లోని శ్రీదేవి ప్రొడక్షన్స్ కు ఎన్నిసార్లు వెళ్ళానో.

శ్రీదేవీ ప్రొడక్షన్ అధినేత తోట సుబ్బారావు నిర్మిస్తున్న మొదటి చిత్రం. 'పరమానందయ్య శిష్యుల కథ'. తోట సుబ్బారావుగారు వరసగా తీసిన ఐదు చిత్రాలకు ఘంటసాల మాస్టారే సంగీతం. మాస్టారితో సుబ్బారావుగారికి మంచి స్నేహం, అంతకు మించి చాలా గౌరవం. తన చిత్రాల సంగీతం విషయంలో మాస్టారికి పూర్తి స్వేచ్ఛనిచ్చేసారు. 

తోట సుబ్బారావు గారిది చాలా భారీ విగ్రహం. ఆయన , ఆ సినీమా డైరెక్టర్ సి.పుల్లయ్యగారు, ఆయన సహాయకుడు బి.ఎల్.ఎన్.ఆచార్య - ముగ్గురిదీ ఒకటే డ్రెస్ కోడ్. తెల్లటి పంచెకట్టు, పైన జుబ్బా. మొదట్లో తోట సుబ్బారావుగారి ఆకారం చూసి దగ్గరగా వెళ్ళడానికి జంకేవాడిని. 

ప్రప్రథమంగా సినీమా మొదలెడుతూ 'పరమానందయ్య శిష్యులు' కథతో ప్రారంభిస్తున్నారే! అది ఫ్లాప్ సబ్జెక్ట్ కదా, సినీమా ఏం సక్సెస్ అవుతుంది అని పాండీబజార్ చెట్టుక్రింద పక్షులు గుసగుసలాడాయి. నిజమే. ఈ పరమానందయ్య శిష్యులు సినీమా తీసే కస్తూరి శివరావు అప్పులపాలై ఉన్న ఆస్తులన్నీ అమ్ముకొని పేదరికంతో అష్టకష్టాలు పడ్డారు. చివరకు ఆయన మరణం కూడా చాలా దుర్భరంగా జరిగిందని చెప్పుకుంటారు. జీవనం కోసం ఏదో నాటకం ఆడడానికి ఏదో వూరు వెళ్ళి అక్కడ చనిపోతే ఆ మృతదేహాన్ని ఒక కారు డిక్కిలో వుంచి మద్రాస్ కు తరలించారని అంటారు. బ్యూక్ వంటి కారుకు ఓనర్ గా మహా దర్జాగా ఒక వెలుగు వెలిగిన హాస్యనటుడు కస్తూరి శివరావు, సినీమా నిర్మాణం వల్లనే పూర్తిగా దిగజారిపోయారు.

ఈ నేపథ్యం తెలిసినవారు 'పరమానందయ్య శిష్యులు" కథ సినీమాగా తీస్తున్నారంటే భయపడడం సహజమే. నిజానికి పరమానందయ్య శిష్యులను సినిమాగా తీయడానికి కావలసినంత కథేమీ వుండదు. కొంతమంది బుద్ధిహీనులు కలసి చేసే కొన్ని తెలివితక్కువ పనులు తప్ప. వారి చేష్టలు ఇతరులకు హాస్యాస్పదంగా, చిరాకుపుట్టించేవిగా ఉంటాయి. ఇలాటి ఎలిమెంట్స్ తో మూడుగంటల సినీమాను రసవత్తరంగా ఎలా తీయగలరు? అది ప్రశ్న.

అక్కడే, దర్శకుడు సి.పుల్లయ్య, కథారచయిత వెంపటి సదాశివ బ్రహ్మంగార్ల తెలివితేటలు, అనుభవం, ప్రతిభ తోట సుబ్బారావుగారికి కలిసివచ్చేయి. దర్శక రచయితలిద్దరూ ఈ కథకు ఒక అద్భుతమైన ట్రీట్మెంట్ ను ఇచ్చారు. పరమానందయ్య శిష్యులు నిజానికి ఒట్టి వెర్రివెంగళప్పలు కాదు. ఒక దేవకన్య శాపానికి గురైన మునికుమారులు. ఆ దేవకన్య వివాహసమయంలోనే వారికి శాపవిముక్తి. ఈలోగా వారంతా రాజగురువు పరమానందయ్య (చిత్తూరు వి.నాగయ్య)గారి దగ్గర శిష్యులుగా చేరి అనేకమైన తెలివితక్కువ పనులు చేస్తూంటారు. అయితే ఆ తెలివితక్కువ పనులలోనే ఇతరులకు చాలా మంచి కూడా జరుగుతూంటుంది. వీటన్నిటికి మెయిన్ లింక్ నందివర్థన మహారాజు (ఎన్టీఆర్), రాజనర్తకి (ఎల్.విజయలక్ష్మి), దేవకన్య చిత్రలేఖ (కె. ఆర్.విజయ)ల ముక్కోణపు ప్రేమకథ. ఈ అంశాలన్నింటినీ ఒకదానితో ఒకటి లింక్ చేస్తూ  నవరసాలతో కూడిన అద్భుతమైన కథను తయారు చేసారు. రేలంగి, రమణారెడ్డి తప్ప మిగిలిన తెలుగు సినీమా హాస్యనటులంతా ఈ 'పరమానందయ్య శిష్యులు కథ'లో నవ్వుల పంట పండించారు. 

ఈ సినీమాలోని ఒక గొప్ప విశేషం ఏమంటే హాస్యంలో ఎక్కడా వెకిలితనం, అసభ్యత లేకపోవడం. సినీమా ఆద్యంతం ఎక్కడా విసుగుపుట్టించకుండా ప్రేక్షకులకు పుష్కలంగా వినోదాన్ని పంచిపెడుతుంది. కథానాయకుడిగా ఎన్.టి.రామారావు ఈ సినీమాలో చాలా అందంగా, హుందాగా పాత్రోచితంగా నటించారు. కథానాయికలుగా ఎల్.విజయలక్ష్మి, కె.ఆర్.విజయ చేసిన నృత్యాలు మంచి ఆకర్షణ. 

ఈ సినీమాకు ప్రాణం ఘంటసాలవారి పాటలే. మాస్టారి శాస్త్రీయ సంగీత ప్రతిభ ఈ సినీమాలో చాలాచోట్ల ప్రతిఫలించింది. సదాశివ బ్రహ్మం, శ్రీశ్రీ, సముద్రాల, సినారె, కొసరాజు వ్రాసిన ఓ ఇరవై పాటలు, పద్యాలను ఘంటసాలవారితో పాటు, పి.సుశీల, పి.లీల,  ఎస్.జానకి, ఏ.పి.కోమల, పిఠాపురం,  మొదలైనవారు  చాలా శ్రావ్యంగా పాడి రక్తి కట్టించారు. ముఖ్యంగా, ఘంటసాల మాస్టారి స్వర రచనలోని  - 'ఇదిగో వచ్చితి రతిరాజా', 'కామినీ మదన రారా' (ఘంటసాల, లీల), 'వనిత తనంతట తానే వలచిన' (లీల, కోమల), 'ఓ మహాదేవా నీ పదసేవా' (పి.సుశీల)" వంటి పాటలు, ఘంటసాలవారి సంగీత ప్రతిభకు దర్పణం పడతాయి.

ఈ సినీమాలో మరో అద్భుతమైన వ్యంగ్యాత్మక గీతం 'పరమగురుడు చెప్పినవాడు పెద్దమనిషి కాడురా'. కొసరాజుగారి చురక. నేటి సమాజంలో కొందరు పెద్ద మనుషుల  ముసుగువేసుకొని ఏతీరుగా వుండి  ప్రజలను దోచుకు తింటున్నారో తెలియజెప్పే పాట. పిఠాపురం, జెవి రాఘవులు, అప్పారావు (తర్వాత చక్రవర్తి పేరుతో ప్రసిద్ధుడు), పట్టాభి, భద్రం, సౌమిత్రి, మొదలైనవారు పాడారు. పరమానందయ్యగారి శిష్యులు - పద్మనాభం, రాజబాబు, అల్లు రామలింగయ్య, కోళ్ళ సత్యం, జి.రామచంద్రరావుల మీద చిత్రీకరణ. అన్ని వర్గాల ప్రేక్షకులను అమితంగా ఆకర్షించిన పాట.


"పరమగురుడుచెప్పినవాడు పెద్దమనిషి కాడయా " బృందగీతం

ఇంతకుముందే చెప్పినట్లుగా ఘంటసాలవారి సినీమాలలో రీరికార్డింగ్ కు ఒక ప్రత్యేకత వుంటుంది. సందర్భానికి తగిన నేపథ్య సంగీతాన్ని సమకూర్చడంలో వారిదొక ప్రత్యేక శైలి. సినిమా ఆద్యంతం నేపథ్య సంగీతం వీనులవిందుగా వుంటుంది. బీభత్సంగా జరిగే కత్తియుధ్ధాలు, హార్స్ ఛేసింగ్ లలో కూడా ఉపయోగించే వెస్టర్న్ వాద్యాలలో కూడా, అంతర్లీనంగా, ఏదో ఒక పాట వింటున్న అనుభూతిని శ్రోతలలో కలిగించడం ఒక్క ఘంటసాలవారికే చెల్లు. వారి అనేక సినీమాలలో ఈ ధోరణి వారి స్వరరచనలో కనిపిస్తుంది. 'పరమానందయ్య శిష్యులు కథ' టైటిల్ సంగీతాన్ని కూడా సశాస్త్రీయంగా మనసుకు ఆహ్లాదకరంగా స్వరపర్చారు. 

ఈ మొత్తం సినీమా రీరికార్డింగ్ చూసే అవకాశం నాకు దొరికింది. 

"పరమానందయ్య శిష్యుల కథ" ఘనవిజయం సాధించింది. ఘంటసాలవారి సంగీతానికి మంచి గుర్తింపు లభించింది. ఈ చిత్రంలోని గీతాలన్నీ ఈనాటికీ టీ.వి. ఛానల్స్ లో తరచూ వినిపిస్తూనేవున్నాయి. 

ఘంటసాల మాస్టారు తాను సంగీత దర్శకత్వం వహించిన సినీమాలలో తాను పాడే పాటలకన్నా ఇతర గాయనీమణులకోసం చేసే పాటలమీదే ఎక్కువ శ్రధ్ధవహిస్తారేమో అనిపిస్తుంది.

'నెం.35, ఉస్మాన్ రోడ్' లో కనిపించే వ్యక్తుల పరిచయాల విషయంలోకానీ కొన్ని సంఘటనల విషయంలో కానీ కొన్ని ముందు వెనకలుంటాయి. అవి ఆనాటి తిధి, వార, నక్షత్రాలకు కట్టుబడివుండవు. గమనించగలరు.

1966లో ఘంటసాల మాస్టారి సంగీత దర్శకత్వంలో మూడు చిత్రాలు విడుదలయ్యాయి. శకుంతల, పరమానందయ్య శిష్యుల కథ, పాదుకా పట్టాభిషేకం.

ఈ మూడు చిత్రాల నిర్మాతలు ఘంటసాల మాస్టారికి కొత్తే. అంతకుముందు వారి ఇతర చిత్రాలకు వేటికీ సంగీతం చేయలేదు.
 
శకుంతల - రాజ్యం పిక్చర్స్ లక్ష్మీరాజ్యం- శ్రీధరరావుగారు నిర్మించింది. గతంలో వీరు తీసిన అనేక చిత్రాలకు (కృష్ణలీలలు, హరిశ్చంద్ర, నర్తనశాల) సుస‌ర్ల దక్షిణామూర్తి సంగీత దర్శకుడు.

అనాదిగా మన సమాజంలో అబలగా ముద్రపడిన  స్త్రీ అనుభవించే అనేక కష్టనష్టాలకు, అవమానాలకు దర్పణంపట్టే పాత్ర శకుంతల. ఐదవ శతాబ్దానికి(?) చెందిన సంస్కృత కవి కాళిదాసు వ్రాసిన అభిజ్ఞాన శాకుంతలంలోని కథానాయకి శకుంతల. శకుంతల, దుష్యంతుల ప్రణయగాథ ఇతివృత్తం.

సినీమా మాధ్యమం ఆవిర్భవించినప్పటినుండి ఈ కథను అనేక భాషలలో అనేకసార్లు సినిమాగా తీయడం జరిగింది.

ముందుగా, తమిళంలో సుప్రసిద్ధ కర్ణాటక సంగీత విద్వాంసులు ఎమ్ ఎస్ సుబ్బులక్ష్మి, జి.ఎన్.బాలసుబ్రహ్మణ్యంలు శకుంతల, దుష్యంతులు గా ఒక శకుంతల వచ్చింది. 

ఆ తర్వాత 1943లో హిందీలో  వి.శాంతారాం తన మొదటి భార్య జయశ్రీ గాడ్కర్ శకుంతలగా, చంద్రమోహన్ (1966 రంగుల రాట్నం ఫేం చంద్రమోహన్ కాదు) దుష్యంతుడిగా నిర్మించారు.

 

భారతీయ సంగీత, నృత్య, చిత్ర కళలలో అణువణువున ద్యోతకమయ్యే భావ సౌందర్యాన్ని, విశిష్టతను తన సినిమాల ద్వారా అద్భుతంగా ఆవిష్కరించి ప్రపంచానికి చాటిచెప్పిన నిర్మాత, దర్శకుడు వి.శాంతారామ్.



ఆయనకు శకుంతల పాత్ర అంటే చాలా ఇష్టం అనిపిస్తుంది. అన్నట్టు ఈ సినిమాలో ప్రియంవద ఎవరో కాదు వి.శాంతారామే(నట!) [source: wikipedia]

ఈ శకుంతలను తిరిగి కలర్ లో  తెలుగు హిందీ భాషలలో ఎన్.టి.రామారావు దుష్యంతుడిగా, ఘంటసాలవారు సంగీత దర్శకుడిగా నిర్మించబోతున్నారనే వార్త కొన్నాళ్ళు మద్రాస్ లో సంచారం చేయడం జరిగింది. కానీ, ఏ కారణం చేతనో శాంతారాం సంకల్పం నెరవేరలేదు. అదే కనుక జరిగివుంటే ఎన్.టి.ఆర్ , ఘంటసాలల కీర్తికిరీటాలలో మరో ఉత్తమ మణిగా భాసిల్లివుండేది. తర్వాత, శాంతారాం తానే దుష్యంతుడిగా, తన రెండవ భార్య సంధ్య శకుంతలగా 'స్త్రీ' పేరిట 1961లో నిర్మించి అఖండ ఖ్యాతి పొందారు. 



ఈ సినీమాను మౌంట్ రోడ్ లోని గ్లోబ్ ధియేటర్ (LIC పక్కన వుండేది) లో చూసిన గుర్తు. ఈ చిత్రంలోని పాటలు, నృత్యాలు, దృశ్య చిత్రీకరణ ప్రేక్షకులను అబ్బురపరుస్తుంది. విదేశాలలో, చలనచిత్రోత్సవాలలో కూడా ప్రదర్శించబడి విమర్శకుల, ప్రేక్షకుల ప్రశంసలను పొందిన చిత్రం శాంతారాం 'స్త్రీ'.

ప్రేక్షకులను ఇంతటి ప్రభావితం చేసిన 'శకుంతల'ను 1965లో తీయ సంకల్పించారు లక్ష్మీరాజ్యం, శ్రీధర్ రావులు.

కమలాకర కామేశ్వరావు దర్శకత్వంలో ఎన్.టి.రామారావు దుష్యంతుడిగా, బి.సరోజాదేవి శకుంతలగా, నాగయ్య కణ్వుడిగా, ఇ.వి.సరోజ, ముక్కామల మేనకా విశ్వామిత్రులుగా, శారదా, గీతాంజలులు శకుంతల నెచ్చెలులుగా ప్రముఖ తారాగణంతో తలపెట్టారు. సంగీత దర్శకుడిగా ఘంటసాలవారిని నియమించారు. ఈ విషయం నాకు చాలా రకాలుగా ఆనందం కలిగించింది. ఒకటి ఈ సినిమా ఘంటసాలవారు చేయడం వలన మా నాన్నగారికి కొన్నాళ్ళపాటు పనివుంటుంది. మరొకటి, శాంతారాం తీసిన స్త్రీ స్థాయిలో తెలుగులో సినీమా వస్తుందనే ఆశ. అయితే అది ఆశగానే మిగిలిపోయింది. కారణం ఈ తెలుగు సినీమా కలర్ లో కాకుండా బ్లాక్ ఎండ్ వైట్ లో తీసారు. అది నాకు బాగా అసంతృప్తి కలిగించింది.
 
తెలుగు శకుంతల కు జీవం ఘంటసాల మాస్టారి సంగీతం, నాగయ్య,ఎన్.టి.ఆర్ ల నటనా ప్రాభవం. కణ్వుడి పాత్రలో నాగయ్యగారి నటన అద్వితీయం. తాను మునే అయినా, సంసార జంఝాటాలు తనకు లేకపోయినా అడవిలో క్రూర మృగాల మధ్య దొరికిన శకుంతలను పెంచి పెద్ద చేసిన తండ్రిగా, ఆమె వివాహం చేసుకొని తనను, పరివారాన్ని వదలి భర్త దగ్గరకు సాగనంపవలసిన స్థితిలో పెంచిన మమకారంతో కణ్వుడు పడే ఆవేదనను వ్యక్తీకరించడంలో నాగయ్యగారి నటన ఎలాటి రాతిగుండె కలవారినైనా కదలించి, కరిగిస్తుంది. ఈ సన్నివేశంలో  సముద్రాల వారి సాహిత్యానికి ఘంటసాల మాస్టారు స్వరపర్చిన 'ఆనందమౌనమ్మా అపరంజి బొమ్మా' పాట పాత్రౌచిత్యంతో, సందర్భోచితంగా అసామాన్యంగా అమరింది. ఈ సన్నివేశంలో నాగయ్యగారి నటన, ఘంటసాల, సుశీలగార్ల భావావేశం అద్వితీయం. ఈ ఘట్టమే శకుంతల చిత్రానికి హైలైట్ అనిపిస్తుంది. సినీమా కలర్ కాకపోతేనేం. నటీనటుల పాత్రోచిత నటన, నవరసాలతో నిండిన ఘంటసాలవారి పాటలు, నేపథ్య సంగీతం శకుంతలకు ప్రాణప్రతిష్ట చేశాయి. 


కణ్వుడు శకుంతలను అత్తగారింటికి పంపించిన  సన్నివేశం లో గీతం

ఈ సినీమాలో  దుష్యంతుడిగాగా ఎన్.టి.ఆర్ హుందాగా నటించారు. ఆ పాత్రకు ఘంటసాల మాస్టారు పాడిన 'అనాఘ్రాతం పుష్పం' అనే కాళిదాసు శ్లోకం,  'మదిలో మౌనముగా' పాట ఎంతో మనోహరంగా వుంటుంది. 

అలాగే, చిత్రం  ప్రారంభంలోని మేనక నృత్యగీతం 'కనరా ముని శేఖరా' ఘంటసాలవారి సంగీతవైదుష్యానికి దర్పణం పడుతుంది. 

శకుంతల సినీమాలో కూడా  వైవిధ్యభరితమైన సంగీతానికి ఎంతో అవకాశం వుంది. పాటల రూపేణా, నేపథ్య సంగీత రూపేణా సంగీత దర్శకుడి ప్రతిభను కనపర్చడానికి  మంచి అవకాశం గల కథ శకుంతల. అటువంటి శకుంతలకు అజరామరమైన సంగీతాన్నే సమకూర్చారు మన ఘంటసాల మాస్టారు. శకుంతల సినీమా టైటిల్ మ్యూజిక్ కూడా చాలా శ్రవణానందకరంగా వుంటుంది. కావాలంటే మీరూ విని చూడండి.
         

అదే సంవత్సరంలో ఘంటసాల మాస్టారి సంగీత దర్శకత్వంలో  విడుదలైన మరో పౌరాణిక చిత్రం 'పాదుకా పట్టాభిషేకం'. మరో రామాయణ గాథ. సంగీతానికి మంచి స్కోప్ ఉన్న చిత్రం మాస్టారికి రావడం నాకు అన్నివిధాలా ఆనందం కలిగించిన విషయం. ఈ చిత్రనిర్మాత పొన్నలూరి బ్రదర్స్. ఈ సినీమాను వేరే బ్యానర్ పై తీశారు. ఈ నిర్మాతలు గతంలో భాగ్యరేఖ, దైవబలం, కాడెద్దులు ఎకరా నేల వంటి కొన్ని సినీమాలు తీసారు. వారికి సొంత స్టూడియో కూడా వుండేది. అయితే, చిత్రమేమంటే వీరి సినీమాలు వేటిలోనూ ఘంటసాలవారు పాడలేదు. ఓ రెండు సినీమాలలో ఒక్కొక్క పద్యం మాత్రం పాడించుకున్నారు. 

ఇక్కడ ఒక్క విషయం మాత్రం నాకు బాగా గుర్తు. అదేమిటంటే పొన్నలూరి బ్రదర్స్ తీసిన 'దైవబలం' చిత్రానికి రీ-రికార్డింగ్ ఎమ్మెస్ రాజు (ఎమ్.సుబ్రమణ్యరాజు) చేశారు. ఆయన ఘంటసాల ఆర్కెస్ట్రాలో వీణ, మాండలిన్ వాయించేవారు. ఆయన పట్టుబట్టి మా నాన్నగారికి 'దైవబలం' రీరికార్డింగ్ లో హార్మోనియం వాయించడానికి నొటేషన్స్ వ్రాయడానికి అవకాశం కల్పించారు. మా నాన్నగారు ఘంటసాల మాస్టారి అనుమతితోనే వెళ్ళారు. నిజానికి ఎమ్మెస్ రాజుగారికి మా నాన్నగారిని పిలవవలసిన అవసరంలేదు. కానీ అది ఆయనకు మా నాన్నగారిపట్ల గల అభిమానం, గౌరవం. ఇలాటి స్నేహభావం పామర్తిగారికి, జె.వి.రాఘవులుగారికి మా నాన్నగారిపట్ల ఎందుకు కలగలేదో అని నాకు ఆ వయసులో అనిపించేది. అది అనుభవరాహిత్యం. ప్రపంచం పోకడ పట్ల అవగాహన లేకపోవడం. 

అలాటి పొన్నలూరి వారు తమ పౌరాణిక చిత్రానికి సంగీతం చేయడానికి ఘంటసాలవారినే  ఎందుకు ఎంచుకున్నారో నాకు అర్ధంకాలేదు.  

ఈ సినీమాలో చాలా పద్యాలు, కొన్నే పాటలు వున్నాయి. పాటల  కంపోజింగ్ స్థాయినుండి ఈ సినీమా చాలా 'లో' బడ్జెట్  సినీమా అని అయినా చాలా రిచ్ గా వుండాలని అందుకు ఈ చిత్రంలో పనిచేసేవారంతా (నటీనటులు, సంగీత దర్శకుడు, గాయనీ గాయకులు, ఆర్కెస్ట్రా, టెక్నిషియన్స్, మొదలైనవారంతా) తమ పూర్తి వేతనాలలో కొంత తగ్గించి సహకరించాలని నిర్మాతల తరఫునుండి ఒత్తిడి రావడం మొదలయింది. మొత్తం సంగీతమంతా (రీ-రికార్డింగ్ సహా) పదివేల లోపే పూర్తయిపోవాలని భావిస్తున్నట్లు చెప్పుకోవడం జరిగింది. పాటల/రీరికార్డింగ్ కోసం ఆర్కెస్ట్రాను పదిహేనుమందిని పెడితే అంతమంది వద్దు, ఓ ఐదుగురిని తీసేయమనడం. అన్నీ సింగిల్ ఇన్స్ట్రుమెంట్సే పెట్టమనడం వంటివి జరిగాయి. నిజానికి  ఈ విధమైనటువంటి కొన్ని విషయాలు బహిరంగంగా చెప్పడం అంత సముచితంకాదు. 

కానీ ప్రేక్షకులు సాధారణంగా ఒక సినీమా చూడగానే వారు కొన్న టిక్కెట్టుకు తగ్గ ఆనందం దొరక్కపోతే ఆ సినీమా చెత్త అని, మ్యూజిక్ వరస్ట్ అని, ఎడిటింగ్ బాగాలేదని, కెమెరా ఏంగిల్స్ బాగాలేవని, ఔట్ డోర్ డ్యూయెట్స్ లో హీరో హీరోయిన్లు కాస్ట్యూమ్స్ చీప్ అని నానా రకాల కామెంట్స్ చేస్తారు. ఈ రకమైన కామెంట్స్ కు ఆయా కళాకారులు బాధ్యులు కారు. 'పిండి కొద్ది రొట్టె'.
 
పాదుకా పట్టాభిషేకం నిర్మాతలలో ఒకరైన పొన్నలూరి వసంతకుమార్ రెడ్డి ఈ చిత్ర దర్శకుడు. కాంతారావు రాముడు, కృష్ణకుమారి సీత. 

సినీమా పూర్తయి రీరికార్డింగ్ ముందు ప్రొజెక్షన్ వేసి చూపారు. నిజానికి రీరికార్డింగ్ లేకుండా ఏ రష్ చూసినా బాగున్నట్లు అనిపించదు. రీరికార్డింగ్ బాగా రావాలంటే సంగీత దర్శకుడికి కొంత ఫ్రీడమ్ ఇవ్వాలి. కాని అక్కడ కూడా మాస్టారిచ్చిన లిస్ట్ లో కట్స్ పెట్టారు. ఘంటసాల మాస్టారు చాలా సహృదయుడు కనుక, చిత్రనిర్మాతగా తానూ విపరీతంగా నష్టపోయిన వ్యక్తిగా సాటి నిర్మాతకు ఎంతటి సహాయ సహకారాలు అందించాలో పరిపూర్ణంగా అందించి, తన సంగీత దర్శకత్వ అనుభవాన్ని ఉపయోగించి 'పాదుకా పట్టాభిషేకం' పూర్తిచేశారు. తన విభాగానికి చెందినంతవరకు పరిపూర్ణ న్యాయం చేకూర్చారు. ఇక బాక్సాఫీస్ దగ్గర జయాపజయాలంటారా - అవి దైవాధీనాలే. ఆ దైవాలు తెలుగు సినీమా ప్రేక్షకులే. వారే సినీమాను  ఎప్పుడు, ఎందుకు, ఎలా ఆదరిస్తారో వారికే తెలియదు. అందుకే సినీమా వ్యాపారం ఒక గాంబ్లింగ్ అంటారు.
పాదుకా పట్టాభిషేకంలో  సీతారాముల యుగళగీతం

నాకు ఆనాటి కొందరు చిత్ర నిర్మాతల మనస్తత్త్వం అర్ధమయేదికాదు. 'మెత్తని వాళ్ళను చూస్తే మొత్త బుద్ధి' అంటారు. అది కొందరు తూ.చ. తప్పక పాటిస్తారు. మన సంగీత దర్శకుల దగ్గర  'లో-బడ్జెట్' లో ముగించాలని, డబ్బు ఎక్కువ ఇచ్చుకోలేమని బీద ఏడ్పులు ఏడ్చేవారే, తమ తర్వాత చిత్రానికి మరో పెద్ద తమిళ మ్యూజిక్ డైరక్టర్ నో, హిందీ మ్యూజిక్ డైరక్టర్ నో పెట్టి వారి కండిషన్స్ అన్నిటికీ సలామ్ కొడుతూ వందమందికి తక్కువ లేకుండా ఆర్కెస్ట్రా పెట్టి లక్షలు లక్షలు ఖర్చు చేస్తారు. బొంబాయి వారైతే స్టార్ హోటల్స్, బీచ్ రిసార్ట్స్ లో కంపోజింగ్ లు, మందూ మాకూ అన్ని హంగులు సమకూరుస్తారు. వారికి పొరుగింటి పుల్లకూరే రుచి.

💥కొసమెరుపు💥
 
తెలుగు సినిమా రంగంలో చాలామంది గాయకులున్నారు. అందులో చాలామందియొక్క సంగీత పరిజ్ఞానం, విద్వత్  కోరస్ లకు ఎక్కువ, సోలోలు, డ్యూయెట్లకు తక్కువ అన్నట్లుంటుంది. ఇలాటివారందరికీ తరచూ మంచి అవకాశాలు కల్పించడం సంగీత దర్శకులకు చాలా ఇబ్బందికరమైన విషయమే.

ఛాన్స్ ల కోసమని ఘంటసాల మాస్టారి దగ్గరకు చాలా మందే వస్తూండేవారు. సాధారణంగానే సినిమాలలో బృందగానాలు చాలా తక్కువగా ఉంటాయి. అలాటిచోట్ల ఐదుగురారుగురు ఆడా, మగా కంటే ఎక్కువమందికి అవకాశం కల్పించబడదు. అడిగినవారందరికీ అవకాశం కల్పించబడదు. అలాటి సందర్భాలలో ఆ కోరస్ సింగర్స్  మనసు నొచ్చుకోకుండా సమాధానం చెప్పడం చాలా కష్టమైన పని. ఆ గాయనీ గాయకులను ఆదుకోలేకపోతున్నందుకు ఘంటసాలగారు ఎంతో వేదన చెందేవారు.

అలా ఘంటసాలవారి దగ్గరకు వచ్చేవారిలో కొమ్మినేని హైమావతి  అనే ఆవిడ వచ్చేవారు. కోరస్ సింగర్ గా మాస్టారి సినిమాలలో చాలా పాటలలో గొంతు కలిపేరు. 

హైమావతిగారి తమ్ముడు అప్పారావు. తాను కూడా గాయకుడు కావాలని ఎన్నో ప్రయత్నాలు చేసి ఆశించిన ఫలితం లభించక క్రమేణా డబ్బింగ్ వైపు దృష్టి సారించారు. అందులో నిలదొక్కుకున్నారు. కొన్నేళ్ళపాటు చాలా అవస్థలు పడిన తర్వాత సంగీతదర్శకుడిగా అవకాశం దొరికింది. క్రమక్రమేణా అప్పారావు చక్రవర్తిగా మారి తెలుగు సినీ సంగీతరంగంలో ఒక ట్రెండ్ సెట్టర్ గా మకుటంలేని చక్రవర్తిగా ఒక వెలుగు వెలిగారు.

చక్రవర్తి (ప్రముఖ సంగీతదర్శకుడు) అప్పారావుగా వున్న కాలంలో ఘంటసాల మాస్టారి సంగీత దర్శకత్వంలో వచ్చిన 'పరమానందయ్య శిష్యులు కథ' లో పిఠాపురం, రాఘవులు, మొదలగువారితో కలసి 'పరమగురుడు చెప్పినవాడు' పాటలో ఒక చరణం పాడారు. 

చక్రవర్తి సంగీతదర్శకుడై చేసిన అనేక డబ్బింగ్ సినీమాలలో, స్వతంత్రంగా చేసిన తొలి సినీమాలలో ఘంటసాల మాస్టారు కొన్ని పాటలు పాడడం విశేషం. ఆ తర్వాత కాలంలో కూడా హీరోలకు ఎస్.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యంగారి చేతే పాడించారు కానీ చక్రవర్తి పాడలేదు.
 
ఘంటసాలగారి జీవితం ఒక తెరచిన పుస్తకం. ఇతరులకు స్ఫూర్తిదాయకంగానూ, మార్గదర్శకంగా నిలిచే అంశాలు  ఆయన జీవితంలో ఎన్నో ఎన్నెన్నో...

మరికొన్ని వచ్చేవారం....

                ...సశేషం

*With a view to make the narrative more authentic and to corroborate it, images, audio and video clips are attached at appropriate places. If such usage is found objectionable to the copyright holders the same shall be removed if and when notified.


Sunday, May 2, 2021

నెం. 35 , ఉస్మాన్ రోడ్ ( ప్రణవ స్వరాట్ జ్ఞాపకాల మాలిక) - అధ్యాయం 2 - ఇరవై తొమ్మిదవ భాగం

02.05.2021 -  ఆదివారం భాగం - 29*:
అధ్యాయం 2 భాగం 28  ఇక్కడ

  

నెం.35, ఉస్మాన్ రోడ్
ప్రణవ స్వరాట్

2021 ఫిబ్రవరి నెల మొదటివారంలో ఆరు ముఖ్య గ్రహాలన్నీ మకరరాశిలో నివసించినట్లు జ్యోతిషశాస్త్రవేత్తలు నిర్ధారించారు. ఈ షష్ట్యగ్రహ కూటమి వలన కలిగే లాభనష్టాల గురించి కూడా వారివారి గుణింతాలనుబట్టి వివరించారు. వాటి ఫలితాల విషయంలో ఎవరి అనుభవం వారిదే. సరిగ్గా ఇలాటి గ్రహకూటమే 1962 ఫిబ్రవరిలో  కూడా ఏర్పడింది. అప్పుడు ఏకంగా ఎనిమిది గ్రహాలు ఒకే రాశిలోకి వచ్చిచేరాయి. ఆ అష్టగ్రహ కూటమి ప్రపంచానికే అరిష్టమని, వాటి పరిణామం చాలా భయంకరంగా వుంటుందని, మహప్రళయమే సంభవించబోతుందని మనుష్యకోటే ఏదో విధంగా అంతరించబోతుందని లెఖ్ఖలుకట్టి చెప్పారు.

ఆ సందర్భంగా మద్రాస్ మహానగరం సముద్రతీరాన్ని అంటిపెట్టుకొని వున్న నగరం కావడం వలన అష్టగ్రహకూటమి దినాలలో మద్రాస్ పూర్తిగా సముద్రంలో ములిగిపోతుందనే వార్తకూడా తుఫాన్ వేగంతో ప్రజలను భయభ్రాంతులను చేసింది.  ఇటువంటి భయానక పరిస్థితులలో ప్రజలను సురక్షితంగా కాపాడే ప్రదేశం అరుణాచలం ఒక్కటేనని అందుచేత మీరందరూ వెంటనే తిరువణ్ణామలైకు రావలసిందిగా మా నాన్నగారికి ఒక పోస్ట్ కార్డ్ వచ్చింది. ఈ ఉత్తరాన్ని వ్రాసిందెవరో తెలిస్తే చాలామంది ఆశ్చర్యపోతారు.

ఆ వ్యక్తి మరెవరోకాదు. విప్లవకవిగా, నాస్తికుడిగా, చెడిపోయినవాడిగా సనాతనవాదులచేత వెలివేయబడ్డ ప్రముఖ రచయిత శ్రీగుడిపాటి వెంకటచలంగారు. ఆ రోజుల్లో స్త్రీ అభ్యుదయం కోసం తన కలంద్వారా తీవ్రంగా స్పందించడం ఆనాటి సభ్యసమాజానికి నచ్చలేదు. చలం రచనలు ఎవరూ చదవకూడదని కొందరు నిషేధించారు. 

నేను  చాలాకాలం పాటు 'మాలపిల్ల', 'మాలపల్లి' ఒకటే అనే భ్రమలో వుండేవాడిని. 'మాలపల్లి' ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణగారు వ్రాసారు. గుడిపాటి వెంకట చలంగారిది 'మాలపిల్ల', నవల. కాంచనమాలతో సినీమాగా కూడా వచ్చింది. చలంగారే మాటల రచయిత కూడా. స్త్రీ జనాభ్యుదయానికి, వెనబడిన వర్గాల ఉద్ధరణకు దోహదం చేసిన సినీమాగా మాలపిల్ల చాలా ప్రశంసలు పొందింది. ఈ 'మాలపిల్ల' సినీమాను మా నాన్నగారి స్నేహితుడు పంతుల శ్రీరామశాస్త్రిగారు ఒక వేసంగి శెలవులకు మద్రాస్ వచ్చినప్పుడు 'సన్'  థియేటర్లో మ్యాట్నీకి మేమిద్దరమే వెళ్ళాము. బెంచ్ టిక్కెట్. జనాలు లేరు. హాయిగా బెంచీలమీద పడుక్కొని చూశాము. నేను చూసిన మొదటి కాంచనమాల సినీమా అదే.  
              
 

గుడిపాటి వెంకటాచలంగారు భీమ్లీలో (భీమునిపట్నం) వుండేవారు. స్కూళ్ళ ఇన్స్పెక్టర్ అని గుర్తు. ప్రవృత్తి రచనా వ్యాసంగం. చలంగారి రచనలకు ప్రభావితులైన యువకులు చాలామందే వుండేవారు. చలంగారు కొడవటిగంటి కుటుంబరావుగారి బావగారి తమ్ముడు. కొమ్మూరి రామయ్యగారి (ప్రముఖ డిటెక్టివ్ నవలా రచయిత కొమ్మూరి సాంబశివరావుగారి తండ్రి) తమ్ముడు చలంగారు. గుడిపాటివారింటి దత్తపుత్రుడు. 

అంతటి తీవ్ర భావాలతో విప్లవ ధోరణి కలిగిన చలంగారు క్రమక్రమంగా తన ఆలోచనా దృక్పథంలో మార్పుకలిగి ఆధ్యాత్మికత వేపు మరలిపోయారు. తన నివాసాన్ని తిరువణ్ణామలైకు మార్చి అక్కడే స్థిరపడిపోయారు. ఆశ్రమవాసం. చలంగారి కుమార్తె సౌరీస్ కూడా అనేక పుస్తకాలు వ్రాశారు. సౌరీస్ మాత్రమే కాక  చలంగారికి మరో ఇద్దరో ముగ్గురో పెంపుడు కూతుళ్ళు వుండేవారు. అందులో ఒకావిడ పేరు పకపక (చంపకం). ఆమె భర్తే ప్రముఖ కవి, రచయిత అయిన వజీర్ రెహ్మాన్. మద్రాస్ లో వుండేవారు. మా నాన్నగారికి మంచి స్నేహితుడు. తరచూ మా ఇంటికి వచ్చేవారు. సంగీతాభిలాషి ఆయన దగ్గర చాలా ఇంగ్లీష్ రికార్డ్ లు వుండేవి. కోడంబాక్కం రంగరాజపురం - విశ్వనాథపురంలో వారిల్లు. అప్పట్లో వారికి రెండేళ్ళో, మూడేళ్ళో ఒక చిన్న పాప. చాలా ముద్దుగా వుండేది. ఆ పాప అన్నం తినే విషయంలో చాలా ఇబ్బందిపెట్టేది. అలాటి సమయంలో సోఫియా లారెన్ పాడిన "జూ బి జూ" పాట ఆ పాపను చాలా ఆకర్షించింది. దానితో ఆ పాప ఆహార సమస్య తీరింది. ఆ పాటను గ్రామఫోన్ లో వినిపిస్తూంటే ఏ అల్లరిలేకుండా శుభ్రంగా అన్నం తినేసేది. అయితే మధ్యలో పాట ఆగితేమాత్రం యాగీయే. విసుగు విరామం లేకుండా నిద్ర వచ్చేవరకూ ఆ పాట అలా వినిపించవలసిందే. నేను ఎప్పుడు వెళ్ళినా వజీర్ రెహ్మాన్ గారింట్లో ఈ సోఫియాలోరేన్  'జూ బి జూ' పాట వినబడేది.


సోఫియా లోరెన్ జూ బి జూ

చలంగారితో మా నాన్నగారికి ఎప్పుడు పరిచయం కలిగిందో నాకు తెలియదు, బహుశా, కుటుంబరావుగారు, జలసూత్రంవారు కారణం కావచ్చు. ఏడాదికో రెండేళ్ళకో ఒకసారి తిరువణ్ణామలై వెళ్ళి చలంగారితో గడిపి వచ్చేవారు. చలంగారికి మా నాన్నగారి పాటంటే ఇష్టం. వారిద్దరిమధ్యా ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు సాగేవి. ఆయన వ్రాసే ప్రతి ఉత్తరం క్రింద 'ఈశ్వర ఆశీర్వచనాలతో - చలం' అని సంతకం చేసేవారు.

అష్టగ్రహ కూటమి విషయంగా చలంగారు వ్రాసిన ఉత్తరానికి మా నాన్నగారు ఎలా స్పందించారో నాకు తెలియదు. ఆయన ప్రతీవిషయాన్ని తార్కికంగా, హేతుబధ్ధంగా ఆలోచిస్తారు. తన వాదనలను, అభిప్రాయాలను సమర్ధించుకోవడంకోసం వాద ప్రతివాదాలు చేసే అలవాటు లేదు. అందరి అభిప్రాయాలను ఒకేరీతిలో స్వీకరించేవారు. తన ఆలోచనారీతికి తగినట్లు నడుచుకునేవారు.

మా నాన్నగారు నాస్తికులు కారు. ఆయనది జ్ఞానమార్గం. గంటల తరబడి చేసే పూజాపునస్కారాలు, నిరంతర ఆలయ దర్శనాల కర్మమార్గానికి ఆయన దూరమేమోననిపిస్తుంది. అయితే వృత్తిపరంగా అనేక దేవాలయాలను దర్శించేవారు. వాటి చరిత్రను క్షుణంగా అర్థం చేసుకునేవారు. జ్యోతిషం, హస్త సాముద్రికం, వేదాంతం వంటి వాటిలో కూడా మంచి ప్రవేశం వుంది. ఆ శాస్త్రాలలో ఆరితేరిన వారితో మంచి స్నేహమూ వుండేది. అయితే అవన్నీ జ్ఞాన సముపార్జన కోసం మాత్రమే అన్నట్లుండేది.  నాకు తెలిసి ఆయనకు ఏ విషయంలోనూ మూఢ నమ్మకం లేదు. 

మొత్తానికి అష్టగ్రహకూటమికి మద్రాస్ విడిచిపెట్టి అరుణాచలం వెళ్ళలేదు.  తదనంతరం ఆ విషయమై ఎవరితోనూ చర్చించనూలేదు.

ఇలాటి 'నమ్మిక' 'faith' వంటి విషయాలలో ఘంటసాల మాస్టారు, మా నాన్నగారికి భిన్నంగానే వుండేవారు. 

మాస్టారు అందరినీ  నమ్మేవారు. వారు చెప్పే విషయాలకు స్పందించి తీవ్రంగా చలించిపోయేవారు. అలాటివారికి సహాయం చేయడంలోరాత్రింబగళ్ళు శ్రమించేవారు.  ఘంటసాల మాస్టారు చేసిన సగానికి సగం కచేరీలు వ్యక్తులను, సంస్థలను, అలయాలను ఉధ్ధరించడానికే జరిగాయి. అందులో ఆయనకు ఏమాత్రం ఆదాయం వుండేదికాదు. అయినా అలాటి సామాజిక కార్యక్రమాలలో ఆయనకు ఆనందం వుండేది. తన ఆర్కెస్ట్రా వారికి మాత్రం ప్రతిఫలం కలిగేలా చేసేవారు. అయితే ఆ పారితోషికం సినీమా పాటలకు వాయించేదానికన్నా తక్కువగానే వుండేది. అలాగే, గ్రామఫోన్ కంపెనీ రికార్డింగ్స్ కూడా. అందులో కూడా మాస్టారికి రాయల్టీ రూపంలో వచ్చే ఆదాయమే తప్ప అధికలాభం వుండేదికాదు. అందుకే  చాలామంది ఆర్కెస్ట్రా వారు కచేరీలకు, గ్రామఫోన్ కంపెనీ  రికార్డింగ్ లకు అంత సుముఖత చూపేవారు కాదు. అందుకే ఘంటసాల మాస్టారు తనను బాగా అంటిపెట్టుకొని వున్నవారితోనే కచేరీలు చేసేవారు. వారంతా కూడా సంగీతంలో నిష్ణాతులే. మాస్టారి బాణీ, ధోరణికి అలవాటు పడినవారే.

ఒక ఏడాది క్రితం ఎవరో (వారికి ఎలా దొరికిందో తెలియదు) వాట్సప్ సమూహంలో ఒక ఆసక్తికరమైన విషయం పెట్టారు.  అది 1960లకు ముందెప్పుడో  జరిగిన ఘంటసాల మాస్టారి కచేరీకి సంబంధించిన వివరాలు. మౌంట్ రోడ్ స్పెన్సర్స్ వెనక వేపు 'కన్నెమెరా' హోటల్ వుండేది. ఆరోజుల్లోనే చాలా ప్రెస్టేజియస్ స్టార్ హోటల్. సామాన్యులకు అందుబాటులో వుండనిది. అలాటి హోటల్ లో జరిగిన  ఒక పెళ్ళి రిసెప్షన్ లో ఘంటసాలవారికి, వారి బృందానికి చెల్లించిన పైకం వివరాలు చూస్తే నా మతిపోయింది. ఆనాటి కచేరీకి జరిగిన మొత్తం ఖర్చు 1500 రూపాయలుగా వివరించబడింది. ఆ కచేరీలో నాకు తెలిసిన ఒక వైలినిస్ట్ కూడా పాల్గొన్నారు. పేరు లాజరస్. ఆంగ్లో ఇండియన్. మాస్టారి ఆర్కెస్ట్రా మెంబర్. ఆ కచేరీ వివరాలు చాలాకాలం నా ఫైల్ లో వుండేవి. ఇప్పుడు కనపడలేదు. ఎలాగో డెలిట్ అయిపోయాయి.

తరచూ ఎవరో ఒకరు మాస్టారి సహాయాన్ని అర్ధిస్తూ వచ్చేవారు. వారందరికీ ఏదో విధంగా సహాయపడేవారు. కృష్ణా, గుంటూరు జిల్లాలలో వుండే దేవాలయ అర్చకులకు వచ్చే ఆదాయం కుటుంబపోషణకు చాలక చాలా దీనావస్థలో వుండడం ఘంటసాలవారిని చాలా కలచివేసింది. రావలసిన జీతాలు సక్రమంగా అందుబాటు జరగక అర్చకులు చాలామంది అతి పేదరికంలో మగ్గేవారు. అలాగే చాలా దేవాలయాల భూములు కూడా అన్యాక్రాంతమై, భూతగాదాలకులోనై కోర్ట్ లు కేసులు అంటూ దేవాలయ ఆదాయం కుంటుపడ్డాయి. ఇలాటివారికి తనకు చేతనైన సహాయం ఏదైనా చేయాలనే తపనతో 'వెలనాటి వైదిక అర్చక సంఘం' అనే దానిని ఏర్పర్చి అర్చకులు సాధకబాధకాలన్ని ఆ సంఘ ప్రతినిధులను తన ఇంటికి రప్పించి వారితో సావకాశంగా చర్చించి ఆనాటి రాష్ట్రమంత్రులైన  బ్రహ్మానందరెడ్డి, సంజీవరెడ్డి, తిమ్మారెడ్డి, ఎ.వాసుదేవరావు వంటి నాయకులు మాస్టారిని బాగా గౌరవించే మిత్రులు. అలాటివారిని కలసి, సంప్రదించి, నిర్విరామంగా ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలు జరిపి ఆలయ అర్చకులకు తగు సహాయం అందేలా కష్టపడ్డారు. 

జగద్గురు ఆదిశంకరాచార్యులవారు, సనాతన హిందూ ధర్మ పరిరక్షణకోసం దేశవ్యాప్తంగా పర్యటించి అనేక పీఠాలను స్థాపించారు.  అలాగే ఆయన శిష్యపరంపర కూడా అనేక శంకర పీఠాలను స్థాపించారు. అలాటి వాటిలో ఒకటి ఆనాటి సమైక్య ఆంధ్రప్రదేశ్ లోని ఏకైక పీఠమైన పుష్పగిరి పీఠం. రాజ మహారాజుల కాలంలో గొప్పగా విరాజిల్లిన ఈ పుష్పగిరి పీఠం క్రమక్రమేణా తన వైభవాన్ని కోల్పోయింది. పీఠానికి చెందిన చాలా వ్యవహారాలు అస్తవ్యస్తంగా తయారయ్యాయి. ఆ స్థితిలో పునరుధ్ధరణకు ఘంటసాలవారు  నడుంకట్టి చేసిన సేవ అనన్యసామాన్యం.

ఘంటసాలమాస్టారికి ఈ పీఠం గురించి తెలిసేనాటికి పుష్పగిరి పీఠాధిపత్యం వహించిన స్వామి నవయువకులు. అతి చిన్న వయసులోనే మహత్తరమైన పీఠాధిపత్యం లభించింది. అంతటి ఔన్నత్యం కలిగిన పదవి వహించేందుకు కావలసిన మనోపరిపక్వత, శాస్త్ర పరిజ్ఞానము, ఆగమశాస్త్ర విధివిధానాలు, మొదలైనవి సంపూర్ణంగా ఒంటబట్టలేదని అనుకునేవారు. సామాన్య ప్రజలకు పీఠాధిపతుల ఎడల భక్తి భావము, గౌరవము ఏర్పడాలి. అందుకు తగినట్లు ఈ యువస్వామి శిక్షణ పొందాలని ముందుగా అందుకు తగిన ఏర్పాట్లు చేశారు. మద్రాస్ లో చాతుర్మాస్య దీక్షలు జరపడానికి తగిన వసతులు ఏర్పాటు చేశారు ఘంటసాల మాస్టారు. ఆనాటి స్థానిక తెలుగు ప్రముఖులలో ఆధ్యాత్మిక విషయాలలో అక్కర, ఆసక్తి కలిగినటువంటి వైశ్య భక్తశిఖామణి ఆర్.ఆర్.నాధం, డి.ఎస్.శాస్త్రి వంటి మరికొంతమందిని కూడగట్టుకొని ఒక సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. మద్రాస్ లోని శంకరమఠాలలో, జార్జ్ టౌన్ లోని కచాలేశ్వరాలయంలో పుష్పగిరి స్వాముల చాతుర్మస్య దీక్షకు వసతులు ఏర్పర్చి తనకు సమయం చిక్కినప్పుడల్లా స్వామీజీని కలుస్తూ పీఠాధిపత్య హోదా ఎలా కాపాడుకోవాలో వంటి ఆధ్యాత్మిక, లౌకిక విషయాలను చర్చించేవారు. ఆంధ్రప్రదేశ్ కు చెందిన పుష్పగిరి పీఠం గురించి స్థానిక ప్రజలందరికీ తెలియడానికి తను స్వయంగా భక్తి సంగీత కచేరీలు చేసారు. అదే సమయంలో ఒక రోజు మా నాన్నగారి (పట్రాయని సంగీతరావుగారి) సంగీత కచేరీ కూడా జరిగింది. ఆ రోజున తంబురా శృతి వేయడానికి తగినవారు అందుబాటులో లేక ఘంటసాల మాస్టారే మా నాన్నగారి కచేరీకి తంబురా శృతివేసారని, తరువాత ఎప్పుడో  ఘంటసాల మాస్టారి ఔన్నత్యాన్ని ప్రశంసిస్తూ  ఒక వ్యాసంలో  పుష్పగిరి స్వామీజీయే ఉటంకించారు. ఘంటసాలగారి విద్యార్థి దశలో అటువంటి కొన్ని సందర్భాలు ఉన్నా, అనంతరం అలా సహకరించడం తన స్థాయికి తక్కువ పని అని ఘంటసాలవారు ఆనాడు భావించలేదు. ముఖ్యంగా శాస్త్రీయ సంగీత విద్వాంసుల ఎడల వారికి ప్రత్యేక గౌరవ మర్యాదలుండేవి.

ఇలాటి సంఘటనే ఘంటసాల మాస్టారి తొలి దినాలలో కూడా జరిగింది. మద్రాస్ మ్యూజిక్ ఎకాడెమీలో నిస్సార్ హుస్సేన్ ఖాన్ అనే సుప్రసిధ్ధ హిందుస్థానీ సంగీత విద్వాంసుడి కచేరీ జరిగినప్పుడు పక్కన తంబురా శృతి వేయడానికి ఎవరూ లేకపోతే వెంటనే ఘంటసాలవారే తంబురా శృతి వేసారని ఒక వ్యాసంలో పట్రాయని సంగీతరావుగారు పేర్కొన్నారు. అంతటి హృదయవైశాల్యం గల వ్యక్తి ఘంటసాల మాస్టారు.

ఈ విధంగా నూతనంగా పీఠాధిపత్యానికి వచ్చిన స్వాములవారి వద్దకు తనకు తెలిసిన ప్రముఖులెందరినో తీసుకువెళ్ళి ఆంధ్రప్రదేశ్ లోని శంకరపీఠం అభివృధ్ధి చెందాల్సిన ఆవశ్యకత గురించి తెలియజేసి వారందరి తోడ్పాటును అర్ధించారు. ఘంటసాలవారు పుష్పగిరి పీఠౌన్నత్యానికి, ఆ పీఠానికి అధిపతియైన శ్రీ మదోద్దండ విద్యానరసింహ భారతీస్వాములవారి పురోభివృద్ధికి అనన్యసామాన్యమైన సేవలందించారు.

ఒక్క ఆధ్యాత్మిక కార్యక్రమాలకే కాక సాంఘిక సంక్షేమాలకోసం కూడా తన శక్తిని, ప్రతిభను వినియోగించారు.

సినీమావారు ఏ సత్కార్యం తలపెట్టినా అందులో పాలుపంచుకోవడానికి ముందు వరసలో నిలిచింది ఘంటసాల మాస్టారే. సదా ప్రజల మధ్యే వుండాలని ఆకాంక్షించే ప్రజాగాయకుడు ఘంటసాల మాస్టారు. అందుకే ఎన్.టి.రామారావుగారు 'మా మాస్టారు' అంటూ గౌరవంగా, ఆప్యాయంగా పరిచయం చేసేవారు. ఎన్.టి.రామారావుగారి నేతృత్వంలో జరిగిన అనేక సంక్షేమ కార్యక్రమాలలో ఘంటసాలవారు మరువలేని పాత్ర పోషించారు. రాయలసీమ కరువు నిధి, పోలీస్ సంక్షేమనిధి, ఇండో-చైనా వార్ సందర్భంగా ప్రధానమంత్రి రక్షణనిధి వంటి అనేక కార్యక్రమాలలో ఎన్.టి.ఆర్ తో సమానంగా వేదికను పంచుకున్నారు. ఈ విధమైన సంక్షేమ కార్యక్రమాలలో సినీ ప్రముఖులు అంతా వారి వారి అవకాశాలనుబట్టి పాలుపంచుకున్నారు. ఇది వాలంటరీ సర్వీస్ గా భావించి కొందరు, లేదా ఒక వర్గం వారు చేస్తున్న ఫంక్షన్స్ కనుక పాల్గొనడం ఇష్టం లేక మానివేసినవారు కొందరు వున్నా, దేశం కోసం చేస్తున్న ఈ కార్యక్రమాలలో పాల్గొనడం తన విధిగా ఘంటసాలవారు భావించి తన సేవలందించారు. అందుకే ఒక సందర్భంలో ఎన్.టి.ఆర్ స్పందిస్తూ "మాస్టారు ఎవరు వచ్చినా రాకపోయినా ఫర్వాలేదు, మీరు నా పక్కనుంటే చాలు. మనిద్దరమే ఆంధ్రదేశమంతా పర్యటించి నిధులు వసూలు చేద్దామని" అన్నారట. అయితే అలాటి పరిస్థితి ఏర్పడకుండా సినీరంగమంతా ఒక్కటై దేశం కోసం తమ కళలను వినియోగించారు. చైనా యుధ్ధం సమయంలో ప్రధానమంత్రి రక్షణనిధికి ఎంతగానో తెలుగు సినీమారంగం తమ తోడ్పాటును అందించింది. విజయవాడ, హిందూపూర్, అనంతపూర్, వరంగల్, విశాఖపట్నం, మద్రాస్ వంటి అనేక ప్రధాన నగరాలలో ఎన్.టి.రామారావు నాయకత్వంలో అనేక సాంస్కృతికోత్సవాలు నిర్వహించారు.  కాంతారావు, దేవిక, ఛాయాదేవి, ధూళిపాళ, పద్మనాభం, జగ్గయ్య వంటి ప్రముఖ నటీనటులంతా రకరకాల స్కిట్ లు ప్రదర్శించి ప్రేక్షకులను అలరించేవారు. రాజసులోచన బృందం నృత్యకార్యక్రమాలుండేవి. ఇలాటి సందర్భంలోనే ఎన్.టి.ఆర్ 'శ్రీకృష్ణ సత్య' ను స్టేజ్ షోగా రూపొందించారు. అందులోని పాటలు పద్యాలను ఘంటసాల మాస్టారే స్వరపర్చారు. (ఈ కథనే తరువాత సినీమాగా తీద్దామని మీరే సంగీత దర్శకత్వం వహించాలని ఎన్టీఆర్ ఘంటసాల మాస్టారిని కోరారుట. అయితే అది ఆచరణలో జరగలేదు. అనేక చిత్రాల్లాగే ఇదికూడా మాస్టారి చేయి జారిపోయింది. ఆ అవకాశం పెండ్యాల గారు దక్కించుకున్నారు).

ఘంటసాల మాస్టారి సోలో కచేరీలు ప్రజలను విపరీతం ఉత్తేజపరిచేవి.

ఇవికాక,  ఉదయంపూట సినీ కళాకారులంతా జోలెపట్టి  ఆయా నగరాల పురవీధులలో  సంచారం చేస్తూ నిధులు వసూలు చేశారు. చిన్నలు, పెద్దలు, పేదలు, ధనికులు అనే తేడా లేకుండా పెద్ద ఎత్తున విరాళాలు నటీనటుల జోలెలో వేసేవారు. అనేక చోట్ల ఎంతోమంది మహిళలు తమ ఒంటిమీది విలువైన నగలను కూడా విరాళంగా ఇవ్వడం జరిగింది.  వీరు వెనక నడిచి వస్తూంటే ముందుగా ఘంటసాల మాస్టారు తన దేశభక్తి గీతాలతో ప్రజలను ఉత్తేజపరిచేవారు. ఇందుకోసమే ప్రత్యేకంగా బుర్రకథను, కొన్ని పాటలను వ్రాయించి తానే స్వరపర్చి గానం చేసేవారు. అలాటివాటిలో ఒకటి "హలో మిస్టర్ చౌఎన్ లై" అని  చైనా దురాగతాలను ఎండగడుతూ రాక్ ఎన్ రోల్ టైప్ లో ఒక పాట చేశారు. ఈ పాటల కంపోజింగ్, రిహార్సల్స్ మాస్టారింట్లోనే జరిగాయి. ఈ రక్షణనిధి సాంస్కృతికోత్సవాలలో మాస్టారివెంట మా నాన్నగారు పాల్గొని హార్మొనియంతో సహకరించారు.  ఈ పాటలన్నిటికి ప్రజలంతా పెద్ద ఎత్తునే ఆకర్షితులయ్యారు. ఎన్.టి.ఆర్ చేపట్టిన రక్షణనిధి విజయవంతమయింది. తరువాత రోజులలో కొన్ని గ్రామఫోన్ రికార్డ్ లుగా కూడా ఇచ్చారు.



ఇలాటి రక్షణనిధి కార్యక్రమం 1965లో పాకిస్తాన్ తో యుద్ధం జరిగిన సమయంలో మద్రాస్ తేనాంపేట కాంగ్రెస్ గ్రౌండ్స్ లో  కూడా జరిగింది. ఆ కార్యక్రమానికి నేనూ వెళ్ళాను. ఆనాటి సాంస్కృతికోత్సవంలో తెలుగు, తమిళ  ప్రముఖ నటీనటులంతా పాల్గొన్నారు. 
ఎమ్.జి.ఆర్, శివాజీ, జెమినీ గణేశన్, సావిత్రి, దేవిక, ఎన్.టి.ఆర్, అక్కినేని, కాంతారావు, జగ్గయ్య వంటి హేమహేమీలంతా ఈ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. రెండు సినీమా పరిశ్రమల ప్రముఖులంతా ఒక చోట చేరితే అభిమానులకేం కొదవ. కాంగ్రెస్ గ్రౌండ్సంతా కిక్కిరిసిపోయింది. రకరకాల వినోదకార్యక్రమాలు జరిపారు.  సూపర్ హిట్ తెలుగు తమిళ గీతాలతో ఘంటసాల మాస్టారు చేసిన కచేరీ ప్రేక్షకులకు మహదానందం కలిగించింది. ఎమ్.జి.ఆర్, ఎన్.టి.ఆర్ ల ఉపన్యాసాలతో ప్రజలు ఊగిపోయారు.

కులాలలని, మతాలని, జాతులని, భాషలని, ప్రాంతాలని తమలో తాము ఎన్ని విధాలుగా కుమ్ములాడుకొని చస్తున్నా  దేశ సమగ్రతకు, రక్షణకు ముప్పువాటిల్లుతున్నదంటే దేశంలోని అన్ని వర్గాలవారు ఏకమై సమైక్యంగా పోరాడతారు. అదే భారతీయ తత్త్వం. భిన్నత్వంలో ఏకత్వం. Unity in diversity.

ఈ విధంగా సినీ కళాకారులంతా సేకరించిన సుమారు పది లక్షల రూపాయలను ఒక వేదిక మీద ఆనాటి ప్రధానమంత్రి స్వర్గీయ లాల్ బహదూర్ శాస్త్రిగారికి ఎన్టీఆర్ బృందం అంతా కలసి అందజేశారు.

ఈ రక్షణనిధి కార్యక్రమాలలో పాల్గొన్నవారందరికీ కృతజ్ఞతాపూర్వకంగా గౌరవిస్తూ ఎన్.టి.రామారావు పతకాలను అందజేశారు. ఆనాటి ఎన్.టి.ఆర్ పతకం ఇప్పటికీ మా ఇంట్లో ఉంది.



సినీమా రంగం వ్యామోహాలకు, ప్రలోభాలకు నిలయం.  వ్యాపారమే ప్రధాన లక్ష్యం. అలాటి రంగంలోని ఘంటసాలవంటి ప్రముఖ వ్యక్తి ఇటువంటి సామాజిక, అలౌకిక, పారమార్థిక కార్యకలాపాలలో పాల్గొనడం చాలా అరుదు. అందుకే ఘంటసాలవారు ప్రజల మనిషిగా, సినీమారంగంలో ఒక విశిష్ట వ్యక్తిగా అందరి మన్ననలు పొందారు. 

1966లో గాయకుడిగా ఘంటసాల మాస్టారి కీర్తిప్రతిష్టలను పెంచే చిత్రాలు చాలానే వచ్చాయి. అందులో ప్రముఖమైనవి - శ్రీకృష్ణ పాండవీయం, పల్నాటియుధ్ధం, ఆత్మగౌరవం, భీమాంజనేయయుధ్ధం, చిలకాగోరింక, సంగీతలక్ష్మి,  భక్తపోతన, శ్రీకృష్ణ తులాభారం, మనసేమందిరం, ఆస్తిపరులు, మోహినీ భస్మాసుర మొదలైనవి.
 
ఈ చిత్రాల్లోని పాటలన్నీ ఈనాటికి మనం విని ఆనందిస్తూనే ఉన్నాము. 



💥కొసమెరుపు💥

శ్రీకృష్ణ తులాభారం నిర్మాణంలో ఉన్నప్పుడు దానికి సంబంధించిన ఒక చిన్న ముతక జోక్ నా చెవినబడింది. 

శ్రీకృష్ణ పాండవీయంలో  ఒక కొత్త నటికి అవకాశమిచ్చారు ఎన్.టి.రామారావు. ఆవిడే కె.ఆర్.విజయ. మలయాళీ. అప్పుడే కొన్ని తమిళ చిత్రాలలో హీరోయిన్ గా వేయడం మొదలు పెట్టింది. ఆవిడకు అప్పట్లో  తెలుగు శుధ్ధంగా (అంటే అసలు) రాదు. అర్ధము కాదు.

ఈ సినీమా నిర్మాణంలో వున్నప్పుడే శ్రీకృష్ణ తులాభారం సినీమా కూడా నిర్మాణంలో వుంది. అందులో కూడా సింగార కృష్ణుడిగా రామారావుగారి నటన అద్వితీయం. ఆ విషయాన్ని అందరు గొప్పగా చెప్పుకునేవారు. ఒకరోజు కె.ఆర్.విజయ, శ్రీకృష్ణపాండవీయం సెట్ లో రామారావు గారి దగ్గర 'శ్రీకృష్ణ తులాభారం' సినీమా ప్రస్తావన తెచ్చి ఆయనను ప్రశంసించబోయిందట. కానీ విజయకు తెలుగు సరిగ్గారాక శ్రీకృష్ణ తులాభారం అనేమాట పలకలేకపోవడంతో సెట్ మీద ఉన్నవారికి  'శ్రీకృష్ణ తులాభారంలో'' అశ్లీలత ధ్వనించిందట. ఇది విన్న వెంటనే ఎన్టీఆర్ ముఖం ఆగ్రహంతో ఎర్రబడిందట. వెంటనే పక్కనున్న పుండరీకాక్షయ్యలాటివారితో "ముందు ఈ అమ్మాయికి తెలుగు బాగా నేర్పి తీసుకురండి. అంతవరకు ఆ అమ్మాయితో షూటింగ్ కాన్సిల్" అని హుకూం జారీచేశారట. 

అదీ కధ.  అయితే ఇందులోని నిజానిజాలైతే నాకు తెలియదు.  ఇది రామారావుగారి స్టైల్ లో 'శత్రు వర్గాలవారు మా మీద పన్నిన కుట్ర' కూడా కావచ్చు. అందుచేత ఊరికే చదవండి వెంటనే మర్చిపొండి. 

😊Statutory warning: గాసిప్స్  ఒంటికి పట్టించుకోవడం మనసుకు మంచిదికాదు.

1966 లో విడుదలైన  ఘంటసాల మాస్టారు సంగీత దర్శకత్వం వహించిన చిత్రాలు  మూడు - శకుంతల, పరమానందయ్య శిష్యుల కథ, పాదుకా పట్టాభిషేకం.

నేను ముందే పరమానందయ్య శిష్యుల గురించి చెపుతానని క్రిందటి వారమే  కమిట్ అయిపోయాను. అయితే పరమానందయ్యగారి శిష్యులు వేమారం వెళ్ళారట.

వచ్చేక, వచ్చేవారం కలుద్దాము.....
                  ...సశేషం

*With a view to make the narrative more authentic and to corroborate it, images, audio and video clips are attached at appropriate places. If such usage is found objectionable to the copyright holders the same shall be removed if and when notified.

Sunday, April 25, 2021

నెం. 35 , ఉస్మాన్ రోడ్ ( ప్రణవ స్వరాట్ జ్ఞాపకాల మాలిక) - అధ్యాయం 2 - ఇరవై ఎనిమిదవ భాగం

25.04.2021 - ఆదివారం భాగం - 28:
అధ్యాయం 2  భాగం 27 ఇక్కడ


నెం.35, ఉస్మాన్ రోడ్
ప్రణవ స్వరాట్

ఘంటసాల మాస్టారు గాయకుడిగా, సంగీత దర్శకుడిగా సినీమాలలోనే కాదు ఇతరత్రాకూడా చాలా బిజీగా వుండేవారు. ఆధ్యాత్మిక కార్యక్రమాలలో, సాంఘిక సంక్షేమ కార్యక్రమాలలో, బయట ఊళ్ళ సంగీత కచేరీలతో క్షణం తీరిక లేకుండా వుండేవారు. వీటన్నిటి ప్రభావం మాస్టారి ఆరోగ్యంమీద పడింది. అయినా లెక్కచేసేవారు కాదు. అనుకున్నది సాధించేవరకు విశ్రమించేవారు కాదు.

గతంలో ఒకసారి చెప్పాను భారతీయ సినీమారంగం నియమబధ్ధమైన, చట్టబధ్ధమైన పరిశ్రమగా పనిచేయలేదు. ఒక పరిశ్రమకు వుండే రూల్స్ అండ్ రెగ్యులేషన్స్ ఆనాటి సినీమా నిర్మాణం లో  కనిపించేవికావు. నిర్మాతే సర్వాధికారి. నటీనటుల పారితోషకాలు, సాంకేతిక నిపుణుల వేతనాలు అందరికీ ఒకేలా వుండేవికావు. అలాగే అవి నిర్మాతకు, నిర్మాతకు కూడా మారిపోతాయి. అవి కూడా సక్రమంగా నిర్ణీత సమయానికి చెల్లుబాటు జరిగేదికాదు. ఆర్ధిక స్తోమతగల నిర్మాత అయితే ఇబ్బంది లేదు, సినీమా పూర్తయేలోగా వారి వారి డబ్బులు చేతికందేవి. అలాకాకుండా మూడు రీళ్ళ సినీమాతీసి మిగిలిన సినీమా తీయడానికి డిస్ట్రిబ్యూటర్లు మీద, ఫైనాన్షియర్స్ మీద ఆధారపడే నిర్మాతల నుండి డబ్బు రాబట్టుకోవడం యమయాతనే. పనిచేయించుకొని పూర్తిగా అనుకున్న డబ్బు చెల్లించకుండా వచ్చే సినీమాలో చెల్లిస్తామని ఎగవేత వేసిన నిర్మాతలెందరో కనిపిస్తారు. అలాగే చిత్రం ఆఖరి దశలో వుండగానే రిలీజ్ డేట్ ప్రకటించేస్తారు. అందుకోసం సమయాసమయాలు చూసుకోకుండా నటినటులు,  సాంకేతిక నిపుణులు, సినీ నిర్మాణానికి చెందిన అన్ని విభాగాలవారు రాత్రింపగళ్ళు కష్టపడవలసి వచ్చేది. రాత్రి కాల్షీట్లంటే తెల్లార్లు స్టూడియోలోనే గడపవలసి వచ్చేది. వీటన్నిటి ప్రభావం వారి ఆరోగ్యంమీద పడేది. షూటింగ్ లు అర్ధరాత్రి జరిగేవి. సినిమా రీరికార్డింగ్ లు వరసగా మూడేసి నాలుగేసి రోజులు డే అండ్ నైట్ పనిచేసేవారు. ఇళ్ళకు వెళ్ళే అవకాశం వుండేదికాదు.  1960లకు ముందు మా నాన్నగారు కూడా రాత్రుళ్ళు ఇంటికి రాకుండా వరసగా స్టూడియోలో రీరికార్డింగ్ లకు పనిచేయడం నాకు గుర్తుంది. ఇప్పటిలా సెల్ ఫోన్ల యుగం  కాదది. మామూలు ల్యాండ్ టెలిఫోన్ల వసతి కూడా అందరికీ వుండేది కాదు.  ఇంట్లో ఏ అత్యవసర పరిస్థితి ఏర్పడినా వెంటనె తెలిసే అవకాశం వుండేదికాదు.  ఇన్ని అవస్థలుపడి పనిచేసినా రాబడి అంతంతమాత్రంగానే వుండేది.  కొంతమంది మ్యూజిక్ డైరక్టర్ల పారితోషకాలు వారి దగ్గర పనిచేసే ఆర్కెష్ట్రా వారి ఆదాయంకంటే  తక్కువగానే ఉండేది. ఆర్కెస్ట్రా వారికి రెగ్యులర్ గా పదిమంది దగ్గర పనిచేసే అవకాశంవుంది. కానీ మ్యూజిక్ డైరక్టర్ మరీ గొప్ప పేరు ప్రఖ్యాతులున్న వారైతే తప్ప చేతినిండా పనే వుండదు. సంవత్సరానికి రెండు మూడు సినీమాలు విడుదలైతే ఘనమే. వీటన్నిటితో సినీమారంగానికి చెందిన అనేక విభాగాలలోని కార్మీకులలో, సాంకేతిక నిపుణులులో బాగా అసంతృప్తి పెరిగింది. కానీ, వారు చేయగలిగింది ఏమీ లేదు. ఇష్టంలేకపోతే మూటాముల్లె సద్దుకొని సొంతవూరు చేరుకోవడం తప్ప. తమ జీవితప్రమాణాలు పెరిగే మార్గాలకోసం అన్వేషణ మొదలెట్టారు. తమ స్థితిగతులు చక్కబడేందుకు యూనియన్లు ఏర్పాటు చేసుకొని తమ పనిపాటల విషయంలో ఒక నియమావళిని అనుసరించాలనే నిర్ణయానికి వచ్చారు. చాలా విభాగాలలో యూనియన్లైతే ఏర్పడ్డాయేకానీ వారి కోరికలు ఆచరణసాధ్యం కావడానికి ఎన్నో ఏళ్ళు పట్టింది. 

అలాటి పరిస్థితులలోనే 'సౌతిండియన్ సినీ మ్యుజిషియన్స్ యూనియన్' ఏర్పడింది. ఏ సంవత్సరంలో ఎవరి ఆధ్వర్యంలో ప్రారంభమయిందో నాకు తెలియదు. మొదటి సమావేశం మాత్రం పాండిబజార్  ఆంధ్ర కిళ్ళీ షాపు దగ్గర ఏస్ వయొలనిస్ట్ రామసుబ్బుగారి ఇంట్లో జరిగిందని నాన్నగారు చెబుతుంటారు. తెలుగు, తమిళ, కన్నడ, మలయాళ భాషలకు చెందిన గాయకులు, సంగీత దర్శకులు, వాద్యకళాకారులు, కోరస్ ఆర్టిస్ట్ లు అంతా సభ్యులుగా వుండేవారు. అందులో ఘంటసాల మాస్టారు, మా నాన్నగారు కూడా సభ్యులే.  అందరూ నెలవారీ/సంవత్సరపువారీ చందాలు కట్టి సభ్యులు కావాలి. మొదట్లో మ్యుజిషియన్స్ యూనియన్ చాలా చిన్న స్థాయిలో ఏ రకమైన గుర్తింపులేకుండా వుండేది. ఒక ప్రెసిడెంట్, ఎక్సిక్యూటివ్ వైస్ ప్రెసిడెంట్,  శెక్రెటరీ, కొంతమంది కమీటీ మెంబర్స్ వుండేవారు. వీళ్ళంతా పదిరోజులకో, పదిహేనురోజులకో ఒక ఆదివారం నాడు చేరి తమకుండే కష్టనష్టాలన్నీ ఏకరువు పెట్టి వాటి పరిష్కారమార్గాలకోసం తీర్మానించేవారు. అయితే ఇవేవీ నిర్మాతల దగ్గరచ ఫలించేవికావు. యూనియన్ చాలాకాలం తమ కోరికల లిస్ట్ పెంచుకుంటూ పోయిందే తప్ప వాటిని పెద్దగా సాధించిన దాఖలాలు లేవు. మా నాన్నగారు ఒక సభ్యుడిగా చాలాసార్లే ఈ యూనియన్ మీటింగ్ లకు హాజరయ్యారు. వెళ్ళిన ప్రతీసారీ ఆదివారం నాడు పనిచేయాలా వద్దా? నైట్ కాల్షీట్లు పనిచేయకూడదు. అలా పనిచేస్తే డబుల్ కాల్షీట్  డబ్బులు చెల్లించాలి వంటి రెండు విషయాలమీదే తీవ్రంగా తర్జనభర్జనలు జరిపేవారు. ఈ సమావేశాలలో విభిన్న రాగాలు వినపడేవి. ఒకరికి సాధకంగావుండేది మరొకరికి ఇబ్బందికరం. ఈ విధంగానే సినీ మ్యుజిషియన్స్ యూనియన్ కొన్నాళ్ళు కుంటినడక సాగించింది. పెద్ద సంగీత దర్శకులు, బిజీ సంగీతదర్శకులు యూనియన్ కార్యకలాపాలలో ముఖ్యపాత్ర వహించడానికి ఇష్టపడేవారు కాదు. యూనియన్ విషయాలలో ప్రముఖంగావుంటే  తమకు అవకాశాలిచ్చే నిర్మాతల అసంతృప్తికి గురి కావలసివస్తుందేమోననే భయం పైకి చెప్పకపోయినా కొందరిలో వుండేది. 

ఇలాటి పరిస్థితులలో ఒక ఏడాది యూనియన్ లో కొత్త కమీటీ మెంబర్స్ గా టి.గోవిందరాజులు నాయుడుగారు, ఘంటసాల మాస్టారు, ఎమ్.బి.శ్రీనివాస్ ఎన్నికయ్యారు. పాతకాలపు సినీమాలలో (అవి ఏ సినీమాలో నాకైతే తెలియదు) మ్యూజిక్ డైరక్టరయిన గోవిందరాజులు నాయుడుగారు ప్రెసిడెంట్. ఘంటసాల మాస్టారు ఎక్సిక్యూటివ్ వైస్ ప్రెసిడెంట్ . ఎమ్ బి శ్రీనివాస్ శెక్రటరీగా ఎన్నికయ్యారు. ఎమ్.బి.శ్రీనివాసన్ మలయాళీ. కొన్ని మలయాళ, తమిళ చిత్రాలకు సంగీతం నిర్వహించారు. నెంబర్ వన్ మ్యూజిక్ డైరక్టర్  కాలేకపోయినా మంచి మాటకారి, మంచి సంగీత పరిజ్ఞానం కలవారు. తెలుగులో మనందరికి బాగా తెలిసిన భానుమతి గారి 'వివాహబంధం' సినీమాకు ఎమ్.బి.శ్రీనివాసనే సంగీత దర్శకుడు. 

 
ఎమ్.బి.శ్రీనివాసన్

1971లో మద్రాస్ ఏర్ పోర్ట్ లో అమెరికా ప్రయాణానికి సాగనంపడానికి వచ్చిన ప్రముఖలు తమ్మారెడ్డి కృష్ణమూర్తిగారు, ఎమ్.బి.శ్రీనివాసన్ గార్లతో ఘంటసాలగారు
ఘంటసాలగారి వెనుక అటు ఇటు - నేను, ఘంటసాల రవి

మెడ్రాస్ ఆలిండియా రేడియో లో కోరల్ మ్యూజిక్ ప్రొడ్యూసర్ గా అనేక మంచి సంగీతకార్యక్రమాలు రూపొందించారు. ఆరోజుల్లో రేడియోలోనే కాక అందరికి ముఖ్యంగా తెలుగు పిల్లలందరికి తెలిసిన  "పిల్లల్లారా పాపల్లారా రేపటి భారత పౌరుల్లారా" అన్న పాట  స్వరరచన ఆయనదే. 

ఈ ముగ్గురూ యూనియన్ కార్యకలాపాలు చేపట్టిన తర్వాత సినీ మ్యుజిషియన్స్ యూనియన్ మంచి అభివృధ్ధి సాధించింది. అయితే అంత సునాయాసంగా ఏమీ జరగలేదు.  పూర్తి స్థాయి రిజిస్టర్డ్ యూనియన్ గా పనిచేయడం ప్రారంభించిన రోజుల్లో ఆర్ధిక స్వావలంబన కోసం ప్రతి సినీ మ్యూజిషియన్ ప్రతి రికార్డింగ్ కి పావలా చొప్పున విరాళంగా ఇచ్చేవారు. కృష్ణ అని వయొలెనిస్టని జ్ఞాపకం, తరవాత ఆర్కెస్ట్రా అరేంజర్ కూడా, అన్ని రికార్డింగ్ స్టూడియోలకి వెళ్ళి  కళాకారుల దగ్గరనుంచి వారి దగ్గర్నుంచి ఆ విరాళాలు సేకరించేేవారు. ఆ కాంట్రిబ్యూషన్ పుచ్చుకున్నందుకు ఆధారంగా ఒక పింక్ కలర్ టికెట్ లాటిది  ఇస్తూండేవారు.  

ఘంటసాల మాస్టారు వైస్ ప్రెసిడెంట్ అయ్యాక  మ్యుజిషియన్స్ యూనియన్ సమావేశాలు చాలా నెం.35, ఉస్మాన్ రోడ్ లోనే జరిగేవి. ఎమ్మె.ఎస్.విశ్వనాథన్, కె.వి.మహాదేవన్, టి.జి.లింగప్ప, రాజన్ నాగేంద్ర, జి.కె.వెంకటేష్, ఎస్.రాజేశ్వరరావు, పెండ్యాల, టి.వి.రాజు, టి.చలపతిరావు, మాస్టర్ వేణు, సుదర్శనం, గోవర్ధనం, పి.లీల, పామర్తి, ఎ.ఎ.రాజ్ (అంట్యాకుల అప్పలరాజ్), రాఘవులు, అప్పారావు (చక్రవర్తి), వి.దక్షిణామూర్తి, బాబురాజ్, సుసర్ల దక్షిణామూర్తిలాంటి who is who of famous music directors of Telugu film world, సంగీత కళాకారులందరిని ఒకేచోట చూసే అవకాశం నాకు ఈ మీటింగ్ ల ద్వారా కలిగింది. ఈ మీటింగ్ లలో స్పష్టంగా తమ భావాలను తెలియజేసినవారూ ఉన్నారు. తాము మాట్లాడకుండా ఇతరులచేత మాట్లాడించేవారూ ఉండేవారు. ఆయా కమిటీలలో సభ్యులుగా మా నాన్నగారు కూడా పనిచేసేరు.

సినీమ్యుజిషియన్స్ లో చాలామంది ఇన్స్ట్రుమెంట్ ప్లేయర్స్ క్రిస్టియన్స్ లేదా ఆంగ్లో ఇండియన్స్. వీరంతా విధిగా ఆదివారం చర్చ్ కు హాజరవ్వాలి. ఆరోజున రికార్డింగ్ ల వలన సండే ప్రేయర్స్ కు వెళ్ళడం కుదరదు. వారు లేకుండా విశ్వనాథన్, మహాదేవన్ వంటి ప్రముఖ సంగీత దర్శకులు పాటలు , రీరికార్డింగ్ చేయరు. అందువలన చాలామంది కోరిక కూడా ఆదివారం ఆఫ్ వుంటే మంచిదనే.

మరొక పాయింట్ సినీ మ్యుజిషియన్స్ యూనియన్ మెంబర్స్ అందరికీ పని చేయించుకున్న వెంటనే, అంటే రికార్డింగ్/రీరికార్డింగ్ అయిన వెంటనే స్పాట్ పేమెంట్స్ చేయాలి. 

సంఘ సభ్యుల సంక్షేమం/ఆరోగ్యం దృష్ట్యా రాత్రి పది దాటాక పనిచేయకూడదు. అదేవిధంగా నిర్మాతలకు సహాయపడే రీతిలో కూడా ఘంటసాలవారి చొరవ వల్ల కొన్ని మార్పులు తీసుకువచ్చారు. అంతవరకూ రికార్డింగ్ ల సమయంలో వాద్యకళాకారులను నిర్మాతలే  తమ వాహనాలలో  స్టూడియోలకు తీసుకువెళ్ళడం, రికార్డింగ్ తర్వాత ఇళ్ళ వద్ద దింపడం చేసేవారు. ఇది నిర్మాతలకు చాలా బర్డెన్ గా వుండేది.  ఆ పధ్ధతిని తొలగించి మ్యూజిషియన్స్ ఎవరికి వారే వారికి తోచిన వాహనాలలో సమయానికి స్టూడియో కు చేరుకోవాలి. అది ఆ కళాకారుని సొంత భాధ్యత. అందుకు ప్రత్యమ్నాయంగా ప్రతీ మ్యూజిషియన్ కు కొంత పైకం బేటాగా చెల్లించడం ప్రారంభించారు.  నిర్ణీత సమయం దాటాక వచ్చేవారిపై తగు చర్యలు తీసుకునే అవకాశం సంగీతదర్శకుడికి కల్పించారు.

ఈ విధమైన సమంజసమైన  సభ్యుల సమస్యలన్నీ ప్రతీసారి చర్చకు వచ్చేవి. 

ఘంటసాల మాస్టారు అటు నిర్మాతలకు, ఇటు సంగీత కళాకారులకు వారధిలాటివారు.  సినీమా రంగంలోని పెద్ద నిర్మాతలందరికీ ఘంటసాలగారంటే చాలా గౌరవం వుండేది. ఆయన మాటకూ విలువవుండేది. మాస్టారు, ఎమ్.బి.ఎస్ చాలా ఓర్పుగా, నేర్పుగా సినీ సంగీత కళాకారుల సమస్యలన్నీ  ఎత్తి చూపి, న్యాయబధ్ధమైన వాటన్నిటికీ సానుకూల పధ్ధతిలో ఇరువర్గాలకు ఆమోదకరమైన నిర్ణయాలు అమలు పర్చడంలో తీవ్రంగా కృషి చేసి కీలకపాత్ర పోషించారు.  క్రమక్రమంగా సినీ మ్యుజిషియన్స్ యూనియన్ చాలా వృధ్ధి చెంది. అన్ని యూనియన్లలోకి సినీ మ్యుజిషియన్స్ యూనియనే నెంబర్ వన్ గా, చాలా దృఢమైన సంఘంగా మార్గదర్శకంగా రూపొందింది. 

ఈ విధంగా ఘంటసాల మాస్టారు ఏక్టివ్ వైస్ ప్రెసిడెంట్ గా సినీ మ్యుజిషియన్స్ యూనియన్ కు రెండు, మూడు టెర్మ్స్ తన నిస్స్వార్ధ  సేవలను అందించి సంఘ పురోభివృద్ధికి ఎంతగానో తోడ్పడ్డారు. ఒక్క సంగీత కళాకారులకే కాక పలువురు పాటల రచయితల విషయంలో కూడా తగు చొరవ తీసుకొని వారికి ఇవ్వవలసిన పారితోషకాలను బకాయి పెట్టకుండా చెల్లించేలా కృషిచేసిన సందర్భాలెన్నో.

అయితే తన స్వవిషయంలో మాత్రం కొందరి  నిర్మాతలనుండి తనకు రావలసిన పూర్తి సొమ్మును వసూలు చేసుకోలేకపోయారు. 

ఘంటసాల మాస్టారి తరువాత, పామర్తి, ఎ.ఎ.రాజ్, టి.చలపతిరావు, రామసుబ్బు, కూడా యూనియన్ అధ్యక్షులుగా కార్యకలాపాలు నిర్వహించారు.  మాస్టారి శకం అయ్యాక ఎన్నో కొత్త కొత్త మార్పులు వచ్చాయి.
ప్యాకేజ్ సిస్టం మ్యూజిక్ ప్రారంభమయింది. సంగీతదర్శకుడు అడిగిన లక్షలాది రూపాయలు చెల్లిస్తే చాలు. సీనీమా పాటలు/రీరికార్డింగ్ రెడీ. నిర్మాతకు ఏ బర్డెన్ లేదు. ఎంతమంది ఆర్కెస్ట్రా పెట్టాలి, ఎంతమంది గ్రూప్ సింగర్స్ వుండాలి, ఎవరెవరికి ఎంతెంత పే చెయ్యాలి మొదలైన అధికారాలన్నీ సంగీతదర్శకుడివే. ఈవిధంగా సినీమా సంగీతాన్ని మోనోపలి చేసి లోపాయికారిగా లబ్దిపొందిన  సంగీత దర్శకులు వుండేవారన్న ప్రచారమూ వుండేది.

ఈనాడు సినీ మ్యుజీషియన్స్ యూనియన్ కోడంబాక్కం ఆర్కాట్ రోడ్లో కమలా ధియేటర్ పక్కన తమ సొంత భవనంలో నుండి తమ కార్యకలాపాలు నిర్వహించే స్థాయికి ఎదిగింది. యూనియన్ లో సభ్యులు కానివారెవ్వరికీ సినీమాలలో పనిచేసే అవకాశంలేదు. విధిగా ప్రతి ఒక్కరూ మెంబర్ కావలసినదే. చందాలు కట్టవలసినదే. కళాకారుల ప్రతిభను బట్టి ABC గ్రేడ్స్ కూడా ఉన్నాయని విన్నాను. 

పనిలేక ఆర్ధికంగా ఇబ్బందిపడుతున్న వృధ్ధ సినీ సంగీత కళాకారులకు తగు ఆర్థిక సహాయాన్ని కూడా యూనియన్ సంక్షేమనిధి నుండి అందజేస్తున్నదని విన్నాను. మా నాన్నగారు ఇప్పటికీ ప్రతి సంవత్సరం క్రమం తప్పకుండా  వార్షిక Full Member సభ్యత్వ రుసుము కడుతూ సినీ మ్యుజిషియన్స్ యూనియన్ సభ్యులుగా కొనసాగుతున్నారు.

 


2011లో జరిగిన యూనియన్ గోల్డెన్ జూబిలీ ఉత్సవాల్లో నాన్నగారిని సీనియర్ మెంబర్ గా ఒక బంగారు ఉంగరంతో సత్కరించింది యూనియన్.



అయితే ఘంటసాల మాస్టారు స్వర్గస్థులయాక మా నాన్నగారు పూర్తిగా సినీమా సంగీతానికి దూరమయ్యారు. నాకూ సినీరంగ విశేషాల గురించి ఏ అవగాహనా లేకుండాపోయింది. 

ఏది ఏమైనా ఘంటసాల మాస్టారు గాయకుడిగా, సంగీత దర్శకుడిగా, సినీ సంగీత కళాకారుల ప్రతినిధిగా  సినీమా రంగానికి చేసిన సేవలు చిరస్మరణీయం.

💥కొసమెరుపు💥

మా చిన్నప్పుడు హైస్కూల్ రోజుల్లో తరచూ 'మఫ్' (muff) అనే మాట వినబడేది.  దానికి అర్ధం ఈ క్రింద వ్రాసిందాన్ని పూర్తిగా చదివితే అర్ధమౌతుంది.

గతంలో ఒకసారి చెప్పాను, నెం.35, ఉస్మాన్ రోడ్ లో ఒకే పేరుతో ఇద్దరిద్దరు వుండేవారని. వెంకటేశ్వరరావు ద్వయం, సుబ్బారావు ద్వయం, కృష్ణ ద్వయం, జనార్దన ద్వయం అలాగే మరో ద్వయం 'రాఘవులు'. ఈ ద్వయం తర్వాత త్రయం కూడా అయింది. ఆ విషయం మరోసారి చూద్దాము. దీన్ని యాదృచ్ఛికమంటారో, మరేమంటారో నాకు తెలియదుగానీ  నాకు మాత్రం ఒక తమాషాగా వుండేది.

ఈ రాఘవద్వయంలో ఒకరు జెవి రాఘవులు. ఘంటసాల మాస్టారి సంగీత సహాయకుడు. మరొకరు మాస్టారింటి ధోబీ (చాకలి). ఈ రాఘవులు ఒక్క మాస్టారింటికీ, మా ఇంటికి మాత్రమే కాదు సారంగపాణి స్ట్రీట్ లో వుండే అక్కినేని నాగేశ్వరరావు గారింటి ధోబీ కూడా ఈ రాఘవులే. మాస్టారు, నాగేశ్వరరావు గారు ఎక్కువగా తెలుపు బట్టలే ధరించడం వలన ఈ రాఘవులు వారివి వీరికి వీరివి వారికి మార్చేసి తెస్తూ అమ్మగారి (సావిత్రమ్మగారు) దగ్గర చీవాట్లు తినేవాడు. అలాటప్పుడు అన్నపూర్ణ గారి గురించి, నాగేశ్వరరావు గారింటి విశేషాలు చెపుతూ దృష్టి మళ్ళించేవాడు. ఈ రాఘవులులోని ఒక పెద్ద దుర్గుణం ఏమంటే బట్టలు పట్టుకుపోయి నెల్లాళ్ళైనా ఉతికి, ఇస్త్రీ చేసిన బట్టలు తీసుకువచ్చేవాడు కాదు. ఎప్పుడొస్తాడో స్పష్టంగా చెప్పేవాడు కాదు. ఒక వంద బట్టలయ్యాక మొత్తంగా డబ్బులు తీసుకునేవాడు. అప్పుడు, అతని భార్య, పేరు  సీత అనే గుర్తు,  ఇద్దరూ వచ్చేవారు. మా ఇంటి బట్టలు కూడా ఈ రాఘవులే ఉతికి తీసుకువచ్చేవాడు.

ఒకసారి మాస్టారు కచేరీకి బయట వూరు వెళ్ళవలసి వచ్చింది. మా నాన్నగారు కూడా. వీళ్ళిద్దరి చాలా బట్టలు రాఘవులింట్లో వుండిపోయాయి. మనిషి కనపడడు. అప్పుడు సావిత్రమ్మగారు ఎవరైనా రాఘవులుండే చోటికి వెళ్ళి చూసొస్తే బాగుంటుందని అన్నారు. ఆ సమయానికి నేనూ, నరసింగే అందుబాటులో వున్నందువల్ల రాఘవులింటికి వెళ్ళి బట్టలు తెచ్చే పని మాకు పురమాయించారు. అయితే ధోబీ రాఘవులు ఇల్లు ఎక్కడో ఎవరికీ తెలియదు సైదాపేట రైలు బ్రిడ్జి క్రింద వున్న అడయార్ రివర్ లో బట్టలు వుతుకుతాడని తప్ప. అక్కడికి వెళితే కనిపిస్తాడని ఓ ఊహ. ఆ సైదాపేట ఏరేదో మా విజయనగరం అయ్యకోనేరులా, బొబ్బిలి  గుర్రపు చెరువులా వుంటుంది, అక్కడ లవకుశ లో రేలంగి, గిరిజ, డాక్టర్ శివరామకృష్ణయ్య స్టైల్ లో  'వెయ్యర దెబ్బ దరువెయ్యర దిబ్బ బండమీద దబాదిబా' అంటూ చాకలాళ్ళు రేవులో బట్టలు చింపేస్తూవుంటారు, రాఘవులను ఆమాత్రం పట్టలేకపోతామాని మా ధైర్యం. (అప్పటికి లవకుశ రిలీజ్ కాలేదు కానీ పాటలు రికార్డ్ అయాయి. ఈ పాట షూటింగ్ కూడా ఆ ఏటి ఒడ్డునే జరిగిందని చెప్పడం జ్ఞాపకం). 

నరసింగకి మెడ్రాస్ కొత్త. అరవం రాదు. నాకు వచ్చునని నేను అనుకునేవాడిని. మేమిద్దరం కోడంబాక్కం స్టేషన్లో తాంబరం వేపు వెళ్ళే లోకల్ ట్రైన్ లో బయల్దేరాము. రైలు మాంబళం దాటింది. సైదాపేట దాటింది. కొంతసేపటికి ఒక బ్రిడ్జి క్రింద ఒక ఏరు (అడయార్ రివర్) కనపడింది. అయితే ఆ చుట్టుపక్కల ఏ చాకలివాళ్ళు కనపడలేదు. ట్రైన్ అక్కడెక్కడా ఆగలేదు. పాతకాలం కింగ్ ఇన్స్టిట్యూట్ భవనం దాటి ముందుకు వెళ్ళి గిండీ స్టేషన్ లో ఆగింది. అక్కడ రైలు దిగి మళ్ళా వెనక్కు సైదాపేట బ్రిడ్జి క్రిందివరకు లెఫ్ట్ రైట్ కొట్టుకుంటూ వచ్చి అడయార్ రివర్ ప్రాంతంలో ఉన్న కొన్ని గుడిసెల ముందున్న కొంతమందిని రాఘవులు గురించి అడిగాము. అందరూ ఒకే సమాధానం 'తెరియాదు' అది మాకు బాగా తెలిసింది. వెతికి వెతికి వేసారి రాఘవుడు కానరాక ఎండలో కాళ్ళీడ్చుకుంటూ (కొంత దూరం) భోజనాల వేళకు ఈదురోమని ఇంటికి చేరాము. చేసే పని తాలుకు ముందువెనుకలు క్షుణంగా తెలుసుకోకుండా, సరైన ఊహ లేకుండా ఏ కార్యం మొదలెట్టినా వాటికి ఏ ఫలితం దక్కదు. వృధాయాసం తప్ప. ఈ పరమానందయ్య శిష్యుల  (నేను, నరసింగ) తెలివితేటలు చూసి మా అమ్మగార్లిద్దరూ మురిసి ముూర్ఛపోయారు.

పరమానందయ్య శిష్యులంటే గుర్తుకు వచ్చింది, ఘంటసాల మాస్టారి అద్వితీయ సంగీత ప్రతిభకు గీటురాయి 1966 నాటి 'పరమానందయ్య శిష్యుల కథ' పాటలు, విశేషాలు...... వచ్చే వారమే......
                      ...సశేషం


Sunday, April 18, 2021

నెం. 35 , ఉస్మాన్ రోడ్ ( ప్రణవ స్వరాట్ జ్ఞాపకాల మాలిక) - అధ్యాయం 2 - ఇరవై ఏడవ భాగం

18.04.2021 -  ఆదివారం భాగం - 26*:
అధ్యాయం 2 భాగం 25  ఇక్కడ

  

నెం.35, ఉస్మాన్ రోడ్
ప్రణవ స్వరాట్

1963 నాటికి "చచ్చి చెడి సాయంగల విన్నపాలు" అనే నానుడిని నిజంచేస్తూ ఘంటసాలవారి కాంపౌండ్ లో మొట్టమొదటి SSLC (అప్పట్లో అదే 12th Standard), స్కూల్ ఫైనల్ సర్టిఫికెట్ సంపాదించిన ఘనుడిని నేనే అయ్యాను. అంతవరకూ అందరూ SSLC లోపు చదివినవారే తప్ప అంతకుమించి పైకిపోలేదు. అందుకు మా ఇంట్లోనూ, ఘంటసాల మాస్టారింట్లోనూ అందరూ సంతోషించారు. అయితే, నాలో ఏ గొప్ప విజ్ఞానమూ పెరగలేదు. SSLCలో నాకు వచ్చిన మార్క్ లకు ఏ కాలేజీలో ఏ సీటు వస్తుందో తెలియదు. మెడిసిన్ లు, ఇంజినీరింగ్ లు చదివే తెలివితేటలు గానీ, చదివించే స్థోమతగాని లేదు. బాపట్లలో అగ్రికల్చర్ బి.ఎస్.సి కి సీట్ కోసం అప్లికేషన్ పంపాను. ఆ కాలేజీవారు కూడా ఇంటర్వ్యూకు రమ్మని ఆహ్వానించారు. అయితే ఆ ఉత్తరం మా బొబ్బిలి ఎడ్రస్ కు వెళ్ళింది. అప్పటికి నేను మద్రాస్ వచ్చేసాను. మా బొబ్బిలి తాతగారు వెంటనే ఆ ఉత్తరాన్ని మద్రాసుకు పోస్ట్ చేశారు. ఆ ఉత్తరం మాకు చేరిననాడే ఇంటర్వ్యూ. ఎక్కడ? తిరుపతిలో. ఆనాటికి బాపట్ల, తిరుపతిలలో మాత్రమే అగ్రికల్చర్ డిగ్రీ కాలేజీలు వుండేవి. ఆ రెండుకాలేజీల ఇంటర్వ్యూలు తిరుపతిలో జరిగాయి. అదే రోజు ఇంటర్వ్యూకు ఎలా వెళ్ళాలో తెలియలేదు. ఘంటసాల మాస్టారిని మా నాన్నగారు సంప్రదించారు. ఆయన వెంటనే ఎదో బస్సు పట్టుకొని తిరుపతి వెళ్ళమని సలహా ఇచ్చారు. నేనూ, మానాన్నగారు బస్ లో బయల్దేరాము. ఆ బస్ 'తడ 'మీదుగా తిరుపతి వెళ్ళే బస్ . అప్పటికి తిరుపతి బస్ రూట్లుగానీ రోడ్లుగానీ  అంత అభివృధ్ధి చెందలేదు. కొండల్లో కోనల్లో మట్టిరోడ్ల మీద ప్రయాణం చేస్తూ, తిరుపతి చేరుకొని, ఆ ఇంటర్వ్యూలు జరిగే స్థలాన్ని వెతికిపట్టుకొని మేము అక్కడికి చేరేసరికి పుణ్యకాలం కాస్తా గడిచిపోయింది. మేము ఆ ఆఫీసుకు వెళ్ళేసరికి ఐదున్నర దాటిపోయింది. అప్పటికే ఇంటర్వ్యూలు ముగిసిపోయాయి. మేము చేయగలిగింది ఏమీలేదు, వచ్చే ఏడాదికి మళ్ళా అప్లై చేసుకోమని ఒక మంచి ఉచిత సలహా ఇచ్చేరు. ఇక ఆ రాత్రికి ఎక్కడ వుండాలో తెలియలేదు. వెంటనే మద్రాసు వెళ్ళే అవకాశమూ లేదు. కనీసం అంతదూరం వచ్చినందుకు కొండమీది వేంకటేశ్వరస్వామి దర్శనమైనా చేసుకుందామని తిరుమల కొండమీదకు బస్ లో వెళ్ళాము. అయితే చిత్రంగా, ఇన్ని విషయాలు గుర్తున్న నాకు కోవెల లోపలకు వెళ్ళామా లేదా? దైవదర్శనం జరిగిందా, లేదా, అనే విషయాలే జ్ఞాపకంలేవు. కానీ, కొండమీద చెట్లక్రింద అక్కడి సిమెంట్ చప్టాలమీద చాలామంది యాత్రీకులులాగే ఆ రాత్రి గడిపాము. చల్లటి కొండగాలి, కప్పుకోవడానికి సరియైన దుప్పట్లవంటివి తీసుకువెళ్ళక ఆ రాత్రంతా సరియైన నిద్రేలేదు. మర్నాటి ఉదయాన్నే మరల బయల్దేరి మద్రాస్ చేరుకున్నాము. జరిగిన విషయం తెలిసి ఘంటసాల మాస్టారు చాలా విచారించారు. వెంటనే, గుంటూరు లోని తన మిత్రుడు, గొప్ప పలుకుబడిగల  శ్రీ వడ్డె శోభనాద్రిగారికి  నా సీట్ విషయంలో తగు సహాయం చేయమని సిఫార్సు ఉత్తరం రాశారు. ఆ ఉత్తరం నేనే రాసాను. మాస్టారు సంతకం చేశారు. కొన్నిరోజుల తర్వాత శోభనాద్రిగారు సమాధానం వ్రాసారు. ఆ ఏడాదికి కాలేజీ సీట్ల ఇంటర్వ్యూలన్నీ ముగిసి సెలక్షన్ కూడా పూర్తికావడం వలన తగిన సహాయం చేయలేకపోతున్నందుకు విచారిస్తున్నట్లు, వచ్చే సంవత్సరం అప్లైచేసి ముందుగా తనకు తెలియజేయమని ఆ ఉత్తర సారాంశం. వచ్చే ఏడాదివరకూ ఆగడమంటే ఒక ఏడాది చదువు వృధా అయినట్లే. ఆ తర్వాత కూడా అనుకున్న ఆ సీటు వస్తుందో లేదో గ్యారంటీ లేదు. ఉన్న ఆర్ధిక పరిస్తితుల దృష్ట్యా ఏదో ఒక డిగ్రీ వస్తే చాలనిపించింది. వెంటనే, మళ్ళా మా బొబ్బిలికే చేరాను. అప్పటికి రెండు మూడేళ్ళ క్రితమే బొబ్బిలి రాజావారి డిగ్రీ కాలేజీ ప్రారంభించారు. అక్కడ ఇంచుమించు ఒకేసారి విద్య, వినోదాలకోసం ఒక కాలేజీ, ఒక సినీమా హాలు (శ్రీకృష్ణా టాకీస్) వచ్చేయి. (తొలి సినీమా 'శాంతినివాసం').

బొబ్బిలిలోని సంస్థానం హైస్కూల్, సినీమా హాల్, సుగర్ ఫ్యాక్టరీ, రైస్ మిల్స్, వేణుగోపాలస్వామి వారి ఆలయం, ఇలా అన్నిటిలోను ముఖ్య భాగస్వామ్యం బొబ్బిలి రాజావారిదే. బొబ్బిలి కాలేజీ స్థాపనలో స్థానిక, చుట్టుప్రక్కల గ్రామ ప్రజల సహకారం, డబ్బు కూడా వుందని చెప్పుకుంటారు. సుగర్ ఫ్యాక్టరీకి వచ్చే ప్రతీ చెరుకు బండికీ టన్నుకు ఇంత అని, కాలేజీ నిర్మాణానికి డబ్బు వసూలు చేసేవారని అనుకోవడంవుంది. నవంబర్ నుండి మార్చ్ వరకూ సుగర్ ఫ్యాక్టరీ ముమ్మరంగా పనిచేసేది. రాత్రి తెల్లార్లు చెరుకు బళ్ళు చుట్టుపక్కల ఊళ్ళనుండి బొబ్బిలి చేరేవి. ఎడ్లబళ్ళమీద చెరుకు మోపులు కట్టి వచ్చేవారు. రాత్రిపొడూగునా లొల్లాయిపాటలు, కురుక్షేత్రం  నాటక పద్యాలు పాడుకుంటూ చెరుకుబళ్ళు తోలుకువచ్చేవారు. పాడినంతసేపు ఊరంతటికీ వినిపించేలా పాడి అలసిపోయి అలాగే నిద్రపోయేవారు. కానీ, అలవాటు పడిన ఆ ఎడ్లు మాత్రం బండిని సురక్షితంగా సుగర్ ఫ్యాక్టరీకి తీసుకువెళ్ళిపోయేవి. ఈలోగా చాలామంది ఆకతాయిలు బండిమీద, చేతికి అందినంతవరకు చెరుకుగడలు తస్కరించేవారు. పొరపాటున పట్టుబడ్డారా... ఆ బళ్ళవాళ్ళు నోటికి వచ్చిన బండబూతులు తిట్టేవారు. పాపం! వాళ్ళు కూడా అంతకుమించి ఏం చేయలేకపోయేవారు. ఇది ప్రతీరోజూ క్రమం తప్పక జరిగే వ్యవహారమే. 

అలాటి కొత్తగా తెరిచిన కాలేజీలో బి.ఏ. (ఆనాటికే బి.ఏ. అంటే 'బొత్తిగా అధ్వానం' అనే చిన్నచూపు వచ్చేసింది) డిగ్రీలో చేరాను. ఏడాది మొత్తానికి చాలా శెలవు రోజులుండేవి. ఆ కాలమంతా మద్రాస్ లో 'నెం.35, ఉస్మాన్ రోడ్' లోనే అందరిమధ్యా  సత్కధాకాలక్షేపం.

ఒకరోజు ఉదయం పది పదకొండు గంటల మధ్య రాజగోపాల్ వచ్చి మేడమీది తన ఆఫీసు రూములో తన పని మొదలెట్టాడు. అరవతెలుగు. ఘంటసాల మాస్టారు చిత్రనిర్మాణం ఆపేసినా వాటి ఎక్కౌంట్స్కు సంబంధించిన లావాదేవీలు, ఇన్కంటాక్స్ లెఖ్ఖలు చూడడానికి ఒక సమర్ధుడైన క్లర్క్ గా రాజగోపాల్ వచ్చి చేరాడు. నరసింగ, రాజగోపాల్ కలసి పనిచేసేవారు. నరసింగ ఉస్మాన్ రోడ్ లోని ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు గారి దగ్గర ఇంట్లో వ్యక్తిగా, హబిబుల్లా రోడ్ లోని గుమ్మడి వెంకటేశ్వరరావు గారి దగ్గర పార్ట్ టైమ్ క్లర్క్ గా పనిచేసేవాడు. 

రాజగోపాల్ రోజూ తనతో కూడా హిందూ పత్రికో, ఇండియన్ ఎక్స్ప్రెస్ పత్రికో తీసుకువచ్చేవాడు. 
అది రాగానే అందులో ఆఖరి పేజీలలోని సిటీ ఎంటర్టైన్మెంట్ లో ఊళ్ళో ఉన్న సినీమాలు, శుక్రవారం అయితే రివ్యూలు చూసి తర్వాత హెడ్లైన్స్ చూడడం నా అలవాటు. వారపత్రికలైనా కూడా వెనకనుండి ముందుకు వెళ్ళేవాడిని. ఆ తర్వాతే వరసగా  నచ్చిన సీరియల్స్ చదవడం. ఆ రోజు అలా ఆ న్యూస్ పేపర్ వెనకనుంచి ముందు పేజీకి వచ్చి చూస్తే ఒక మహా దారుణమైన,్ దేశ విదేశ ప్రజలందరినీ దిగ్భ్రాంతికి గురిచేసిన వార్త తలకాయంత అక్షరాలతో ప్రకటించారు. భారత ప్రధాని పండిట్ జవహర్లాల్ నెహ్రూగారు స్వర్గస్తులయ్యారన్న వార్తతోపాటు ఆయనకు సంబంధించిన అనేక ఫోటోలు, విశేషాలతో వుంది. 

నేను, నరసింగ రాజగోపాల్ ను అడిగాము పేపర్ చదివావా?' అని. 'చదివానే'. ఇంతే సమాధానం. 'నెహ్రూగారు పోయారట'!
'అవును. పోయారు.'
'మరి నువ్వేం చెప్పలేదే'
'ఏముంది చెప్పడానికి'.

That is Rajagopal. సన్నగా పొడుగ్గా, చామనచాయగా కళ్ళజోడుతో చాలా నిదానంగా, కామ్ గా వుండేవాడు. ఏ హడావుడి వుండేదికాదు. వచ్చేదీ తెలియదు, వెళ్ళేదీ తెలియదు. అతను అలాగే రెండేళ్ళో, మూడేళ్ళో పనిచేసి వెళ్ళిపోయాడు.

1964 చివర్లోనో, 1965 ప్రారంభంలోనో సరిగా గుర్తులేదు, మా రావమ్మ పెళ్ళిజరిగింది. రావమ్మ ఘంటసాల మాస్టారికి ఆప్తుడు, సంగీత సహాయకుడు అయిన పామర్తి వెంకటేశ్వరరావుగారి ప్రధమ సంతానం. నా వయసే. ఆ పెళ్ళి టి.నగర్ బోగ్ రోడ్ లో జరిగింది. ఆరోడ్ లోనే 'మల్లీశ్వరి' బి.ఎన్.రెడ్డిగారు వుండేవారు. (జాతీయస్థాయి ప్రముఖ చిత్ర నిర్మాతాదర్శకుడు బి.ఎన్.రెడ్డిగారి గౌరవార్ధం తమిళనాడు ప్రభుత్వం ఒకప్పుడు ఆ ప్రాంత బోగ్ రోడ్ కు బి.ఎన్. రెడ్డి రోడ్ అని పేరుపెట్టారు. ఆ తరువాత వచ్చిన మరో పార్టీ ప్రభుత్వం కులాలు , జాతులు , మతాలు నిర్మూలించి నవసమాజ నిర్మాతలం అనిపించుకునే క్రమంలో ముందుగా  రోడ్లకు పెట్టిన పేర్లలో వుండే కులం, జాతుల పేర్లమీద నలుపు రంగు పూయడం మొదలెట్టారు. దానితో బి.ఎన్ రెడ్డి రోడ్ లో రెడ్డి పోయి బి.ఎన్. మాత్రం మిగిలింది. జి.ఎన్.చెట్టి లో చెట్టి పోయి, జి.ఎన్. రోడ్ అయింది. నాగేశ్వరరావు రోడ్ లో రావు కులం పేరుగా కనిపించి రావు తీసేసి నాగేశ్వర రోడ్ అన్నారు. డాక్టర్ నాయర్ రోడ్ లో నాయర్ ను లాగి పారేయగా ఒక్క డాక్టర్ మిగిలి డాక్టర్ రోడ్ అన్నారు. తిరుమలపిళ్ళై లో పిళ్ళై పోయి తిరుమల మిగిలింది. మహమ్మద్ ఉస్మాన్ రోడ్ ఉస్మాన్ రోడ్ అయింది. ఇలా మద్రాస్ లోని రోడ్ల పేర్లన్నీ మార్చి పోస్టల్ డిపార్ట్మెంట్ కు కొత్త తలనొప్పి తెచ్చారు. కృష్ణమాచారి, కృష్ణారావు, కృష్ణారావు నాయుడు లలో జాతి ప్రక్షాళన తో ఒక్క కృష్ణ రోడ్, కృష్ణా స్ట్రీట్ మిగిలి ఎడ్రస్ దార్లను కనుక్కోవడంలో, ఉత్తరాల బట్వాడా చేయడంలో తీవ్ర ఇబ్బందులు ఎదురయ్యాయి. ఎంతవరకు జాతి, కుల నిర్మూలనం జరిగిందో నవ సమానత్వ సమాజం ఎంతవరకు నిర్మించబడిందో ఆ దేవుడికే తెలియాలి. అదంతా ఒక రాజకీయం. కొన్నాళ్ళకు ఆ పార్టీ పోతుంది. మరొకపార్టీ గద్దె ఎక్కుతుంది. మరో నవసమాజ స్థాపనకు మరేవో మార్పులు చేస్తారు. 'ఇంతేరా జీవితం తిరిగే రంగులరాట్నం'  అంటారు బి.ఎన్.లాటి అనుభవజ్ఞులు.)

మళ్ళీ, రావమ్మ పెళ్ళికి వద్దాము. పెళ్ళి ఉదయం ముహుర్తం. తమిళనాడు లో 90 శాతం పెళ్ళిళ్ళన్నీ ఉదయం ముహుర్తంలోనే జరుగుతాయి. పెళ్ళి చూడ్డానికి వచ్చేవారికి చాలా అనుకూలం. పది పదిన్నర లోపల పెళ్ళయిపోతుంది. వధూవరులకు గిఫ్ట్ ఇచ్చేసి, శుభాకాంక్షలు తెలిపి, పన్నెండులోపల పెళ్ళివారి విందు భోజనంచేసి, వారిచ్చిన తాంబూలం సంచీ పట్టుకొని  ఓ రెండు గంటలు లేట్ పర్మిషన్ తీసుకొని ఆఫీసులకు వెళ్ళిపోతూంటారు. ఇరువర్గాల పెళ్ళివారు మధ్యాహ్నం రెండులోపల కళ్యాణమండపాలు ఖాళీచేసి వెళ్ళిపోతారు. మ్యారేజ్ రిసెప్షన్ లాటివి వుంటే, ముందో, వెనకో ఏర్పాటు చేసుకుంటారు. 

తమిళనాడులో కొన్ని వర్గాలలో జరిగే పెళ్ళి తంతులు వింతగానూ, నవ్వు తెప్పించేవిగాను వుంటాయి. పెళ్ళికొడుకుకు, పెళ్ళికూతురికి చదివించే కానుకలన్నీ, ఇంట్లో వున్న మాకు లౌడ్ స్పీకర్లలో  స్పష్టంగా వినపడేవి. వధూవరులకు వారి దగ్గర చుట్టాలు ఇచ్చే కానుకలన్నీ పేరు పేరునా చదువుతూంటే మరొకరు వాటన్నింటినీ కాగితం మీద రాస్తూంటారు. అందులో కాస్ట్లీ రాయల్ ఎన్ఫీల్డ్ మోటర్ సైకిల్ నుండి కిలో రెండు కిలోల బియ్యం, కందిపప్పు వరకు 'కాదేది కానుకలకనర్హం' అన్నట్లు అనేక రకమైన వింత వింత వస్తువులెన్నో మా చెవినిపడేవి. పెళ్ళనేది ఆనాడూ, ఈనాడూ కూడా ఆర్ధికస్తోమతు లేనివారికి తలకుమించిన కార్యంగానే మిగిలిపోతోంది.

పామర్తి రామలక్ష్మి(రావమ్మ)ని చేపట్టిన వరుడు కృష్ణప్రసాద్. మాధవపెద్దివారు. మాధవపెద్ది సత్యంగారు, మాధవపెద్ది గోఖలేగారి తమ్ముడే. స్టేట్ బ్యాంక్ ఉద్యోగి.


నవ వధూవరులతో వరుడి తలిదండ్రులతో పామర్తి, ఘంటసాల దంపతులు

మంచి ఈడూజోడూ. ఈ పెళ్ళి నిర్విఘ్నంగా, జయప్రదంగా జరిపించడంలో ఘంటసాల మాస్టారు, సావిత్రమ్మగారు ఎంతో తోడ్పడ్డారు. పామర్తిగారికి సగం భారం తగ్గింది. అప్పటికే స్వతంత్రంగా సంగీత దర్శకత్వం చేయాలనే కోరికతో మాస్టారి దగ్గర సహాయకుడిగా పాల్గొనడం తగ్గించేసారు. అయినా ఇరుకుటుంబాల మధ్య గల పరస్పర ప్రేమాభిమానాలు, ఆప్యాయతలు ఏమాత్రం తగ్గలేదు. మరల కొన్నేళ్ళ గ్యాప్ తో ఘంటసాల మాస్టారి చిత్రాలు కొన్నిటికి సహాయకుడిగా పనిచేయడం జరిగింది. ఘంటసాల మాస్టారి స్వభావం లో ఏ మార్పురాలేదు. ఆనాటి వివాహ కార్యక్రమం శ్రీ దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రిగారి మేనకోడళ్ళు, వింజమూరి సోదరీమణులు సీత, అనసూయ ద్వయంలో అనసూయగారి తనయ,  అప్పట్లోనే రంగప్రవేశం చేసిన  రత్నపాప కూచిపూడి నృత్యప్రదర్శనతో ముగిసింది. 

దేవత సినీమా వచ్చిన తర్వాత ఎప్పుడో ఒకసారి రావమ్మను మాస్టారింట్లో చూసాను. దేవతలోని డ్యూయెట్లు పాడి తన వైవాహిక జీవితం ఎంత సంతోషంగా గడుస్తోందో, సత్యం బావగారు, గోఖలే బావగారు(మాధవపెద్ది), తన తోటికోడళ్ళు ఎంత మంచివారో, ఎంత సఖ్యంగా వుంటారో లాటి అత్తింటి విషయాలన్నీ సావిత్రమ్మగారి దగ్గర, పాప పిన్నిగారి దగ్గర కథలు కథలుగా చెప్పింది. రావమ్మ, ఆమె చెల్లెలు శారద కూడా చాలా బాగా పాడేవారు. మాస్టారు దగ్గర కొన్ని కోరస్ లు పాడారేమో కూడా. రావమ్మ కబుర్లు అప్పట్లో నాకు వింతగాను, ఆశ్చర్యంగానూ అనిపించాయి. ఎక్కడా తన అమ్మ, నాన్నల ప్రసక్తేలేదు. పెళ్ళయిన వెంటనే అంతలా మరిపోతారా అనుకునేలా ఆడపిల్లలు అత్తింటి వాతావరణానికి అలవాటు పడిపోతారు. అది సహజం. అవసరం కూడానేమో!

1974 తర్వాత  అప్పుడప్పుడు కొన్ని విషయాలు వినడం తప్ప పామర్తి కుటుంబంతో అనుబంధం తగ్గిపోయింది. రావమ్మను మరల ఒకటి రెండుసార్లు మా మద్రాస్ తెలుగు అకాడెమీ ఉత్సవాలకు వచ్చినప్పుడు చూశాను. తిరుమల కొండమీద మా ఉత్సవాలలో మాధవపెద్ది మూర్తి కూచిపూడి నృత్యం చేసినప్పుడు ఆ గ్రూప్ తో వచ్చి పలకరించింది. అలాటి చిరపరిచితురాలు కొన్నేళ్ళక్రితం తన మనవరాలితోనో/మనవడితోనో సరదాగా ఆటలాడుకుంటూనే చాలా సునాయాసంగా, ఏ బాధపడకుండా ఈ లోకాన్ని విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయిందని విన్నప్పుడు కొంచెం బాధ కలిగినా, చాలా అదృష్టవంతురాలనే భావన కలిగింది. 'జాతస్య మరణం ధృవం' అనేది నిజమైనప్పుడు అందుకు తగిన మనోపరిపక్వత అలవర్చుకోవడమే మంచిది అనిపిస్తుంది.

ఒకరోజు ఉదయం ఘంటసాల మాస్టారు మా నాన్నగారితో "గురువుగారూ! మనకు ఒక కొత్త కంపెనీ వస్తోంది. ప్రొడ్యూసర్ కొత్తవాడు. ఒక భారీ పౌరాణికం సినీమా తీస్తున్నారు. ఆచారిగారే రాస్తున్నారు. కామేశ్వరరావుగారు డైరక్టర్. మ్యూజిక్ కు మంచి స్కోప్ ఉన్న సినీమా. మనమే సంగీతం చేయబోతున్నాము" అని చెప్పారు. అదే ఎ.ఎస్.ఆర్ ఆంజనేయులు నిర్మాతగా మాధవీ ప్రొడక్షన్స్ బ్యానర్ మీద వచ్చిన 'పాండవ వనవాసము' సినీమా.

ఎన్.టి.రామారావు, సావిత్రి, ఎస్.వి.రంగారావు, గుమ్మడి, కాంతారావు, రాజనాల, రాజసులోచన, వాణిశ్రీ, బాలయ్య, హరనాథ్, ఎల్.విజయలక్ష్మి, ముక్కామల, నాగయ్య, పద్మనాభం, లింగమూర్తి, అందరూ ఆనాటికి గొప్ప పేరుప్రఖ్యాతులు పొందిన పెద్ద తారాగణంతో మొదలుపెట్టారు. తమ ఆఫీసును కూడా నార్త్ ఉస్మాన్ రోడ్ లో హబిబుల్లా రోడ్ కు సమీపంలో ఒక పెద్ద భవనంలో ఏర్పాటు చేసారు. ఖర్చుకు వెనకాడకుండా ఒక బ్రహ్మాండమైన, మంచి సినీమా తీయాలని లక్ష్యంగా మొదలుపెట్టారు. పాటల కంపోజింగ్ ప్రారంభమయింది. నిర్మాత మంచి సహృదయుడు. సంగీతం విషయంలో పూర్తి స్వేచ్ఛనిచ్చారు. ఏం చేసినా, ఎలా చేసినా పాటలన్నీ జనరంజకంగా వుండాలి అనేదే వారి కోరిక. నిర్మాత అభిరుచులమేరకు మంచి సంగీతాన్ని సమకూర్చడానికి ఘంటసాల మాస్టారు, సముద్రాల రాఘవాచార్యులవారు కష్టపడి పనిచేశారు. అందుకు తగినట్లుగానే పాటలు, పద్యాలు సన్నివేశపరంగా, సందర్భోచితంగా అమరాయి.

పాండవ వనవాసం చిత్రానికి సంబంధించినంత వరకూ ఓ మూడు విశేషాలున్నాయి. మొట్టమొదటిసారిగా సుప్రసిద్ధ కర్ణాటక సంగీత విద్వాంసుడు డా.మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణగారు ఘంటసాల మాస్టారి సంగీత దర్శకత్వం లో పాడారు. అదొక సూర్యస్తవం. ధర్మరాజు పాత్రధారి గుమ్మడి మీద చిత్రీకరించారు. రెండవది ఆలిండియా డ్రీమ్ గర్ల్ గా, గ్లామర్ క్వీన్ గా  హిందీ రంగాన ఒక వెలుగు వెలిగిన తమిళుల అమ్మాయి  హేమామాలిని మొదటిసారిగా తెరపై కనిపించిన తెలుగు చిత్రం.



దర్శకేంద్రుడిగా ఎన్నో హిట్ సినీమాలందించిన కె. రాఘవేంద్రరావు మొదటిసారిగా ఈ సినీమకు సహాయదర్శకుడిగా కమలాకర కామేశ్వరరావుగారి దగ్గర పనిచేసారు. 

పాటలు, పద్యాలను ఘంటసాల, మాధవపెద్ది, పి.బి.శ్రీనివాస్, సుశీల, లీల, ఎస్.జానకి, ఎల్.ఆర్.ఈశ్వరి పాడారు. ఈ సినీమాలో ఘంటసాల మాస్టారు, మాధవపెద్దిల మధ్య సాగిన సంవాద పద్యాలు పల్లెప్రాంత ప్రేక్షకులకు మృష్టాన్న భోజనమే. ఎస్.జానకి పాడిన 'ఓ వన్నెకాడా నిన్ను చూసి నా మేను పులకించెరా' పాట చాలా నిడివైన పాట. నృత్యగీతం. మూడు కట్స్ గా వస్తుంది. శాస్త్రీయ జానపద రీతులలోసాగుతుంది. ఈ పాటను మాస్టారు చాలా అద్భుతంగా స్వరపర్చారు. జానకి కూడా చాలా బాగా పాడారు. రాజసులోచన, ఎన్టీఆర్ లమీద చిత్రీకరించారు.


 
ఈ చిత్రంలో ఘంటసాల మాస్టారు భీమునికి, అభిమన్యునికి, ఒక నర్తకునికి పాడి ఆయా పాటల్లో, పద్యాలలో తన గాత్ర వైవిధ్యాన్ని, ప్రతిభను అనితరసాధ్యంగా కనపర్చారు. ఆ విషయం  భీముడి పద్యాలలో, హిమగిరి సొగసులు పాటలో, ఆంజనేయ దండకంలో చాలా స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఆంజనేయ పాత్రధారి సుప్రసిధ్ధ  పంజాబీ రెజ్లర్ అజిత్ సింగ్ తన మీద చిత్రీకరించిన ఈ దండకానికి దాసుడై తాను వెళ్ళిన ప్రతీచోటా మాస్టారు పాడిన ఈ ఆంజనేయ దండకాన్ని అందరికీ వినిపించి ఆనందించేవాడట.
               


భీముడి వంటి ధీరోద్ధత నాయకుడి చేత ఒక శృంగార యుగళగీతాన్ని ఆలపింపజేయడం సామాన్య విషయంకాదు. ఈ పాట విషయంలో అనేక తర్జనభర్జనలు జరిపి, నాలుగైదు పల్లవులు అనేక రాగాలలో అనుకొని చివరకు 'హిమగిరి సొగసులు' పాటను ద్విజావంతి/ జైజైవంతి రాగంలో మాస్టారు స్వరపర్చారు. 

ఇదే రాగంలో ఎస్.రాజేశ్వరరావుగారు చేసి, మాస్టారు పాడిన ఒక సూపర్హిట్ సోలో డాక్టర్ చక్రవర్తి లో వుంది. 'మనసున మనసై' అక్కినేని పాట. ఈ రెండు పాటలకు రాగం ఒకటే అయినా స్వరరచనలో రెండింటిమధ్య ఎంతో వైవిధ్యం కనిపిస్తుంది. 'హిమగిరి సొగసులు' పాటను కాశ్మీర్ వ్యాలీలో హిమాలయా పర్వతాలు నేపథ్యంగా ఔట్ డోర్లో షూటింగ్ జరుపుతారని ముందుగా అనుకున్నారని వినికిడి. కానీ ఎన్.టి.రామారావు తన షెడ్యూల్స్ దృష్ట్యా ఎక్కువగా దూరప్రాంత ఔట్ డోర్లకు రోజులతరబడి వెళ్ళి పనిచేయడానికి ఇష్టపడేవారు కాదని కూడా అనుకునేవారు. ఏది ఏమైనా మొత్తం మీద ఈ పాట ఇన్ డోర్ సెట్ లోనే షూట్ చేసారు. పాట సూపర్ హిట్ అయింది. ఈ సినీమా రీరికార్డింగ్ విషయంలో కూడా ఘంటసాల మాస్టారి ప్రతిభ అడుగడుగునా కనిపిస్తుంది. భీముడి నడక మీద వినవచ్చే గిటార్ వ్యాంపింగ్ లు, పాచికలాటమీద వినవచ్చే మ్యూజిక్, ఆంజనేయుడు, భీముడి మధ్య జరిగే కామెడీ సీన్ లోని మ్యూజిక్, ఇలా ఆద్యంతం రీరికార్డింగ్ ప్రేక్షకులను ఉర్రూతలూగించింది.

విడుదలైన అనేక కేంద్రాలలో 'పాండవ వనవాసం'  శతదినోత్సవాలు, రజతోత్సవాలు, కొన్ని చోట్ల 175 రోజుల వరకూ విజయవంతంగా ప్రదర్శించబడి ఘంటసాలవారి కీర్తికిరీటంలో ఒక కలికితురాయిగా మిగిలిపోయిన చిత్రం 'పాండవ వనవాసం'. ఘంటసాల మాస్టారు సంగీత దర్శకత్వంలో వచ్చిన ఉత్తమ పౌరాణిక చిత్రాలలో పాండవ వనవాసం ఒకటి.

1965 లో విడుదలైన మరో మాస్టారి సంగీతభరిత చిత్రం 'సిఐడి' విజయావారి చిత్రం. విజయావారి ట్రాక్ కు విభిన్నమైన క్రైమ్ స్టోరీ. ఈ సినీమాను ఎమ్.జి.రామచంద్రన్ ను తృప్తి పర్చడానికి అతను నటించిన 'దైవత్తాయ్' అనే తమిళ చిత్రం రైట్స్ కొని తెలుగులో 'సిఐడి' గా నిర్మించారని చెప్తారు. తెలుగు రాముడు భీముడు చిత్రాన్ని విజయావారు అత్యంత భారీగా తమిళంలో ఎమ్.జి.ఆర్. సరోజాదేవి, నంబియార్లతో 'ఎంగవీట్టు పిళ్ళైగా' తీస్తున్న సమయంలో ఎమ్జీయార్ డేట్లకోసం అతన్ని సంతృప్తి పర్చడానికి తెలుగు లో ఒక క్వికీగా ఈ సినిమా తీసినట్లు తోస్తుంది. కళ్యాణి రాగంలో 'నాసరి నీవని', సింధుభైరవిలో 'నిను కలసిన నిముసమున' వంటి పాటలు ఘంటసాల మాస్టారి ముద్రను స్పష్టం చేస్తాయి. ఈ చిత్రంలోని పాటలన్నీ బహుళజనాదరణ పొందాయి. ఈ చిత్రంలో రమణారెడ్డి నాట్యాచార్యుడిగా, హాస్యనటి మీనాకుమారి మీద చిత్రీకరించిన ఒక సుప్రసిధ్ధ తిల్లానా బహు ప్రాచీనమైనది. పట్నం సుబ్రమణ్య అయ్యర్ వ్రాసిన ' సుదతి నీకు తగిన చిన్నదిరా' అనే తిల్లానాను ఘంటసాల మాస్టారు తన మొదటి చిత్రమైన 'లక్ష్మమ్మ' చిత్రంలో ఫరజ్ రాగంలో చేసారు. నటి రుక్మిణి నాట్యానికి పామర్తి వెంకటేశ్వరరావు నట్టువాంగంచేస్తూ ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు గారి పాటకు అభినయిస్తారు.
 

ఈ వెంకటేశ్వరరావు ద్వయం 1949ల నుండే ఆత్మీయంగా వుండేవారు. అదే తిల్లానాను మరల ఒకటిన్నర దశాబ్దాల తర్వాత 'సిఐడి' సినీమాలో పెట్టారు. 



ఎందుచేతనో  అన్ని హంగులూ వున్నా 'సిఐడి' సినీమా విజయావారి ఖ్యాతిని పెంచలేకపోయిందనే అనిపిస్తుంది.

అలాగే, నాగిరెడ్డి-చక్రపాణిల విజయా ప్రొడక్షన్స్ కు ఘంటసాల మాస్టారు సంగీత దర్శకత్వం వహించిన ఆఖరి సినిమా 'సిఐడి'.  తర్వాత, ఆ సంస్థ నిర్మించిన మరికొన్ని సినిమాలకు పాటలు మాత్రమే పాడారు.  ఘంటసాల మాస్టారి విజయా స్వర ప్రస్థానం 'షావుకారు' తో ప్రారంభమై 'సిఐడి'  తో ముగిసింది.

నాకు తెలిసిన ఇద్దరు వర్థమాన సంగీత దర్శకులు. అందులో ఒకాయన ఒకరి దగ్గర సహాయకుడిగా పనిచేస్తూ  అవకాశం దొరికినప్పుడు డబ్బింగ్ సినీమాలు చేస్తూ ఒక స్ట్రైట్ సినీమాకు అవకాశం పొందారు. ఆ సమయంలో శాంతారాంగారి సినీమా ఒకటి విడుదలై పాటలన్నీ సంగీతప్రియులను సమ్మోహనపర్చాయి. ఆ సమయంలో ఒకసారి నేను ఈ నూతన సంగీతదర్శకుడిని అడిగాను ఫలానా శాంతారాంగారి సినీమా చూశారా? పాటలన్ని చాలాబాగా చేశారు కదా! అని. అందుకు ఆయన సమాధానం. 'ఏమో నాయనా ! నేను ఇతరులు చేసిన పాటలు వినడం లేదు. వినను. వాటి ప్రభావం నేను చేసే సినీమా మీద పడే అవకాశం వుంది'.

నా బుర్ర తిరిగిపోయింది. 

మరి ఆయన సహాయకుడిగా పనిచేస్తున్న సినీమా పాటల సంగతేమిటి? అవేవీ చెవినపడకుండానే కంపోజింగ్ లు, రికార్డింగ్ లు జరిగిపోతున్నాయా? 
ఆయన వయసునుబట్టి  నేను ఆమాటను ధైర్యంగా అడగలేకపోయాను.

మరొకాయన ఉండేవాడు. 

తాను చేస్తున్న సినీమాలేవీ లేకపోయినా మూడు కలర్, ఒక స్కోప్, రెండు బ్లాక్ ఎండ్ వైట్ సినీమాలకు సంగీతం చేస్తున్నట్లు చెప్పేవాడు. ఒకరిద్దరు బొంబాయి నిర్మాతలు కూడా లైన్లో వున్నారనేవాడు. అందరితో ఇదే ధోరణి. ఒకసారెవరో ఒక పెద్ద నిర్మాత ఇతనికి సహాయం చేయాలని పిలిపిస్తే ఆయన దగ్గరా ఇలాగే గొప్పలుపోయాడట. మరి ఇంత బిజీ సంగీతదర్శకుడు తనకు వద్దులెమ్మని మరెవరికో తన సినీమా సంగీత దర్శకత్వం అప్పగించాడట. సినీమారంగంలో హిపోక్రసి ఈ లెవెల్ లో వుంటుంది. ఇది ముమ్మాటికి నిజం.

"ఆదివారం పని చెయ్యం. రాత్రి పూట పని చేస్తే డబుల్ రెమ్యునరేషన్ పే చేయాలి" ఈ కండిషన్స్ పెట్టినవారెవరు? 

అప్పుడేం జరిగింది !
వచ్చే వారం చూద్దాము.....
...సశేషం

*With a view to make the narrative more authentic and to corroborate it, images, audio and video clips are attached at appropriate places. If such usage is found objectionable to the copyright holders the same shall be removed if and when notified.